Biennale w Wenecji 2026 – sztuka w cieniu polityki

Sztuka, jak i związane z nią wydarzenia niejednokrotnie wywołują kontrowersje. Zazwyczaj jest to wynikiem poruszania tematów tabu, łamania norm obowiązujących w danej społeczności czy przeciwstawienia się dominującemu kanonowi piękna. Silne emocje towarzyszące tegorocznemu Biennale w Wenecji nie są jednak wywołane przez dzieła artystów. To działania organizatorów wydarzenia oraz państw biorących w nim udział sprawiły, że jest ono szeroko komentowane na całym świecie. Choć 61. edycja Biennale jest wyjątkowa pod wieloma względami, to towarzyszące jej dyskusje zostały zdominowane przez spory polityczne i protesty.

Czym jest weneckie Biennale?

Biennale w Wenecji (La Biennale di Venezia) to jedno z najstarszych i najpopularniejszych wydarzeń kulturalnych na świecie. Odbywa się ono co dwa lata i przyciąga licznych artystów, krytyków sztuki i turystów z całego świata. Pierwsze Biennale odbyło się w 1895 roku i skupiało się głównie na malarstwie i rzeźbie, już wtedy zdobywając międzynarodowe uznanie. Z biegiem lat wydarzenie to zmieniało swoją formę oraz rozszerzało swój zakres o inne dziedziny sztuki. Współcześnie jest to prestiżowy przegląd sztuki współczesnej, który trwa od wiosny do jesieni.

Wydarzenie to składa się z międzynarodowej wystawy prezentowanej w ogrodach Giardini i byłym kompleksie stoczni (tzw. Arsenale), wystaw w pawilonach narodowych oraz licznych imprez towarzyszących. Za jego organizację odpowiada niezależna Fundacja La Biennale di Venezia, która wybiera kuratora głównego. To on określa motyw przewodni wydarzenia oraz decyduje o wyborze prac prezentowanych na wystawie kuratorskiej w danym roku. Państwa biorące udział w Biennale często posiadają własne pawilony, a także ponoszą koszty jego budowy i utrzymania. Pozostałe kraje prezentują swoje prace w przestrzeniach wystawienniczych na terenie całego miasta. Dzieła w nich prezentowane są wybierane przez rządy państwa lub wyznaczonedo tego instytucje.

Biennale często określane jest jako „Olimpiada świata sztuki”. Ma to związek z nagrodami przyznawanymi przez międzynarodowe jury w czasie uroczystej ceremonii otwarcia. Głównymi nagrodami są dwa Złote Lwy przyznawane najlepszemu uczestnikowi głównej wystawy i najlepszemu pawilonowi narodowemu, oraz Srebrny Lew przyznawany obiecującemu młodemu artyście. Dodatkowo jury może przyznać dwa wyróżnienia dla twórców z międzynarodowej wystawy i jedno wyróżnienie dla państwa biorącego udział w wydarzeniu. Kurator ma również prawo wręczyć Złotego Lwa za Całokształt Twórczości wybranemu artyście.

Wydarzenie to ma ogromne znaczenie dla świata sztuki i kultury, ale także polityki. Dzieła prezentowane w Wenecji często są komentarzem wobec współczesnych problemów oraz formą dialogu społecznego i politycznego. To właśnie wystawy na Biennale kształtują tematy poruszane w świecie artystycznym oraz definiują, czym jest i dokąd zmierza sztuka współczesna. Dla artystów udział w tym wydarzeniu jest ogromnym zaszczytem oraz daje im szansę na zdobycie międzynarodowej sławy. Wystawy pozwalają także poznać nowych twórców, których prace mogą zostać zauważone przez krytyków i czołowe galerie sztuki. Dodatkowo weneckie Biennale jest płaszczyzną rywalizacji politycznej. Dzieła prezentowane w pawilonach narodowych często pokazują ambicje państw i dominujące w nich poglądy. Zdobycie Złotego Lwa jest natomiast podkreśleniem ich pozycji w sferze kultury. Polityka i geopolityka zawsze były obecne na Biennale, gdzie sztuka stanowiła narzędzie propagandy, ale też wyraz oporu wobec opresji. Przykładem tego było poświęcenie całego wydarzenia Chile w 1974 roku, co było sprzeciwem wobec przejęcia władzy przez Augusto Pinocheta, czy wykluczenie RPA na 30 lat w ramach sprzeciwu wobec polityki apartheidu.

Biennale 2026 – wyjątkowa edycja

61. edycja Biennale, która ma miejsce w tym roku, jest unikalna pod wieloma względami. Organizację tego wydarzenia powierzono pochodzącej z Kamerunu Koyo Kouoh. Była to historyczna decyzja, ponieważ została ona pierwszą kobietą z Afryki, która objęła stanowisko głównej kuratorki Międzynarodowej Wystawy Sztuki w Wenecji. Kouoh pełniła wcześniej funkcję dyrektorki i kuratorki największego muzeum sztuki współczesnej na Czarnym Lądzie – Zeitz MOCAA w Kapsztadzie. Uważano ją za jedną z najbardziej wpływowych postaci w świecie sztuki, która przez lata walczyła z zachodniocentrycznym spojrzeniem na sztukę współczesną, promując artystów z Afryki. Niestety, Koyo Kouoh zmarła niespodziewanie w wyniku choroby nowotworowej na rok przed otwarciem wystawy (odeszła 10 maja 2025 roku, podczas gdy tegoroczne Biennale rozpoczęło się 9 maja).

Organizatorzy wydarzenia postanowili jednak zrealizować koncepcję kuratorki, a zadanie to powierzono pięcioosobowemu zespołowi składającemu się z jej współpracowników. Sprawia to, że Biennale 2026 jest nie tylko wystawą sztuki, ale także upamiętnieniem i hołdem dla niezwykłego dziedzictwa Koyo Kouoh. Zgodnie z jej wizją tematem przewodnim wydarzenia jest „In Minor Keys” („W tonacji molowej”). W muzyce tonacje molowe często kojarzone są z melancholią i intymnością. Zgodnie z wizją Kouoh hasło to ma reprezentować odejście od chaosu współczesności i wielkich narracji do spokojnych oraz często niedostrzegalnych kwestii. Wystawa ma skłonić odwiedzających do wyciszenia się i zwolnienia tempa, aby dostrzec to, co pomijamy w gwarze codzienności. Ekspozycja skupia się więc na tematach nieoczywistych, trudnych i intymnych.

Tegoroczne Biennale trwa od 9 maja do 22 listopada. Na wystawie głównej można zobaczyć prace 110 artystów z całego świata, wybranych przez Koyo Kouoh przed jej śmiercią. W wydarzeniu bierze udział również 100 reprezentacji narodowych (dwa lata temu było ich 87), z czego 7 państw prezentuje swoje dzieła w Wenecji po raz pierwszy. Są to: Gwinea, Gwinea Równikowa, Nauru, Katar, Sierra Leone, Somalia i Wietnam. Dodatkowo Biennale wzbogaca 31 wydarzeń towarzyszących, które odbywają się w całym mieście.

Choć tegoroczna edycja Biennale w Wenecji ma upamiętniać Koyo Kouoh oraz skłaniać do refleksji, to jest ona niezwykle kontrowersyjna. Ta ważna i poruszająca wystawa budzi silne emocje oraz jest miejscem napięć politycznych.

Udział Rosji i Izraela

Kontrowersje wokół Biennale rozpoczęły się jeszcze przed otwarciem wystawy. Było to wynikiem decyzji prezesa fundacji Biennale, Pietrangelo Buttafuoco, który zezwolił Rosji i Izraelowi na udział w tym wydarzeniu. Wywołało to sprzeciw środowiska artystycznego, jak i politycznego.

Rosja ostatni raz wystawiała swoje prace w Wenecji w 2020 roku. W 2022 artyści odpowiedzialni za reprezentację tego państwa wycofali się na znak sprzeciwu wobec pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, a w kolejnej edycji Biennale Rosja nie brała udziału, wypożyczając swój pawilon Boliwii. Izrael także powrócił po przerwie. W 2024 roku wystawa w pawilonie tego państwa nie została otwarta w wyniku decyzji artystki Ruth Patir. Oświadczyła ona, że jej prace będzie można zobaczyć po zawieszeniu broni w Strefie Gazy.

Rosja

Wiadomość o udziale Rosji w Biennale potwierdzono na początku marca, gdy opublikowano listę uczestników wystawy. Komisarzem pawilonu tego państwa została Anastasia Karneeva, co wywołało dodatkowe oburzenie. Jest ona córką Nikolaia Volubyeva, byłego generała KGB i FSB, który obecnie jest zastępcą dyrektora generalnego Rostiechu (założonego przez Putina w 2007 roku rosyjskiego przedsiębiorstwa związanego z produkcją sprzętu wojskowego, który jest wykorzystywany w wojnie na Ukrainie). Od 2014 roku jest on objęty sankcjami UE i USA. Co więcej, za zarządzanie pawilonem odpowiada firma „Smart Art”, którą Karneeva założyła wspólnie z córką Siergieja Ławrowa – Ekateriną Vinokurovą.

Wystawa prezentowana w rosyjskim pawilonie nosiła nazwę „Drzewo zakorzenione w niebie” („The tree is rooted in the sky”). Przybrała ona formę multidyscyplinarnego performansu, skupiającego się przede wszystkim na muzyce. Brało w nim udział około 40 artystów pochodzących głównie z Rosji, ale także z Argentyny, Brazylii, Mali i Meksyku. Wystawa ta miała pokazać bogactwo artystyczne regionów, które nie są kojarzone jako główne ośrodki światowej sztuki. Jej celem było także stworzenie platformy wymiany kulturowej oraz przestrzeni dialogu. Dodatkowo w pawilonie zainstalowano instalację kwiatową. Jak stwierdził były minister kultury Rosji oraz delegat tego państwa do spraw międzynarodowej wymiany kulturalnej Michaił Szwydkoj, projekt ten ma zwrócić uwagę na dominację kultury nad polityką. Powiedział on także, że Rosja nie powraca na Biennale, ponieważ nigdy go nie opuściła. Jest to związane z obecnością pawilonu tego kraju w Wenecji, który niezależnie od obecności samej reprezentacji Moskwy zawsze znajduje się w ogrodach Giardini, w których prezentowane są prace.

Buttafuoco oznajmił, że Rosja jako właściciel pawilonu może wziąć udział w wystawie, kiedy tylko wyrazi taką chęć. Zapewnił on także, że Biennale pozostaje miejscem dialogu, w którym nie ma miejsca na wykluczenia czy cenzurę. Wywołało to oburzenie środowiska artystycznego i politycznego. Już 5 marca (dzień po ogłoszeniu listy państw biorących udział w Biennale) włoskie Ministerstwo Kultury wydało oświadczenie, z którego wynika, że decyzja ta została podjęta pomimo sprzeciwu rządu. Kwestia udziału Rosji wywołała także podziały w Rzymie. Wicepremier, minister infrastruktury i transportu oraz lider partii Legia Północna, Matteo Salvini, zdecydowanie poparł uczestnictwo Rosji w wystawie. Innego zdania był jednak minister kultury Włoch, Alessandro Giuli, który 12 marca wezwał Tamarę Gregoretti, która pełni rolę przedstawicielki rządu w zarządzie Biennale do rezygnacji. Powodem tego miało być niepoinformowanie resortu o powrocie Rosji na wydarzenie. Gregoretti stanowczo oznajmiła, że nie zamierza rezygnować, ponieważ działa w ramach niezależnej fundacji i dlatego nie podlega wytycznym ministerstwa. 13 marca Ministerstwo Kultury zwróciło się do organizatorów Biennale o dokumentację związaną z udziałem Rosji w wydarzeniu. Celem tego miało być sprawdzenie, czy nie stoi to w sprzeczności z sankcjami nałożonymi na Moskwę po 2022 roku. Po otrzymaniu dokumentów strona rządowa nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości. Włoskie media ujawniły jednak, że tylko część korespondencji została przekazana, powrót Rosji planowano już od lata 2025 roku, a fundacja aktywnie pomagała stronie rosyjskiej w otrzymaniu wiz i ponownym otwarciu pawilonu.

Od razu po ogłoszeniu udziału Rosji w 61. edycji Biennale strona ukraińska wyraziła sprzeciw i oburzenie. Minister spraw zagranicznych Ukrainy Andrij Sybiha i ministra kultury Tetiana Bereżna na początku marca wydali oświadczenie, w którym nawoływali władze Biennale do ponownego rozpatrzenia udziału Rosji w wydarzeniu. Zwrócili oni także uwagę na fakt, że Moskwa wykorzystuje kulturę jako narzędzie wpływów, a od 2014 roku aktywnie niszczy ukraińskie dziedzictwo kulturowe. Według danych od początku pełnoskalowej inwazji w 2022 roku w wyniku działań Rosji zginęło 346 artystów i 132 pracowników mediów. Uszkodzonych lub zniszczonych zostało 1707 obiektów dziedzictwa kulturowego oraz 2503 obiekty infrastruktury kulturalnej, z czego 558 uległo całkowitej zagładzie. Ponadto Rosja zrabowała co najmniej 35 482 muzealne artefakty, a bezpośrednie straty w sektorze kultury oszacowano na ponad 4,2 mld dolarów. Są to jednak dane przedstawione w oświadczeniu z 9 marca, a w wyniku rosyjskich ataków każdego dnia skala zniszczeń i kradzieży się powiększa. Arts Against Aggression International Movement także wystosował petycję do władz Biennale, w którym potępiono powrót Rosji. Podpisało ją ponad 10 000 osób, w tym także wiele osobistości związanych ze światem sztuki i kultury.

Swoje oburzenie wyrazili również przedstawiciele państw Unii Europejskiej. Z inicjatywy łotewskiej minister kultury Agnese Lāce do prezesa oraz zarządu Biennale wysłano list, w którym apelowano o ponowne rozpatrzenie uczestnictwa Rosji. Wskazano w nim na ogromne zniszczenia, jakie spowodowały działania Moskwy na Ukrainie oraz zwrócono uwagę na fakt, że zadaniem instytucji kultury jest nie tylko promowanie sztuki, ale również bycie wzorem moralnym. Pod protestem podpisali się przedstawiciele 22 państw europejskich (Austrii, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Niemiec, Grecji, Hiszpanii, Irlandii, Litwy, Łotwy, Luksemburga, Holandii, Norwegii, Polski, Portugalii, Rumunii, Szwecji i Ukrainy). Kopię listu otrzymał także włoski minister kultury. Przedstawiciele Unii Europejskiej również odnieśli się do powrotu Rosji na wydarzenie. Na początku marca wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Henna Virkkunen i komisarz UE ds. sprawiedliwości międzypokoleniowej, młodzieży, kultury i sportu Glenn Micallef wydali oświadczenie, w którym stanowczo potępili decyzję fundacji o ponownym otwarciu rosyjskiego pawilonu. 27 marca Komisja Europejska zwróciła się do stałego przedstawiciela Włoch w Brukseli z prośbą o informacje dotyczące powrotu Rosji na Biennale, aby sprawdzić zgodność tych działań z sankcjami nałożonymi na Moskwę. Natomiast 10 kwietnia Komisja oznajmiła swoje plany dotyczące zawieszenia dotacji Biennale w wysokości 2 mln euro. Organizatorzy wydarzenia mieli 30 dni na wytłumaczenie swojej decyzji, ale nie zdołali obronić swojego stanowiska. W wyniku tego Komisja Europejska oficjalnie zleciła w lipcu Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA) wstrzymanie i cofnięcie unijnego finansowania wystawy. Co więcej kwestię powrotu Rosji poruszono także w czasie spotkania ministrów spraw zagranicznych państw UE w Luksemburgu 21 kwietnia tego roku, a odebranie finansowania zapowiedziała wcześniej Kaja Kallas.

Izrael

Sprzeciw środowiska artystycznego dotyczył także udziału Izraela w tegorocznej edycji Biennale. Art Not Genocide Alliance (ANGA) już pod koniec października domagała się wykluczenia tego państwa z wydarzenia. Wiązało się to z ludobójstwem, jakie Izrael prowadzi w Strefie Gazy oraz niszczeniem obiektów dziedzictwa kulturowego Palestyny. 17 marca 2026 ANGA przekazała prezesowi i zarządowi Biennale list, w którym ponownie sprzeciwia się udziałowi państwa żydowskiego w wystawie. Podpisało go 240 artystów, kuratorów i pracowników związanych z organizacją wydarzenia. Część z nich złożyła swój podpis anonimowo, aby uchronić się przed ewentualnymi konsekwencjami z tym związanymi.

Władze Biennale niezmiennie broniły swojego stanowiska powołując się na neutralność oraz chęć dialogu. Dodatkowo zarząd wydarzenia stwierdził, że nie mogą oni wykluczyć jakiegokolwiek państwa uznanego na arenie międzynarodowej przez Włochy z udziału w wystawie, tym bardziej jeśli posiada ono swój pawilon w Wenecji (tak jak m.in. Rosja czy Izrael).

W tym roku wystawę Belu-Simiona Fainaru, artysty reprezentującego Izrael można zobaczyć w Arsenale, a nie pawilonie narodowym. Jest to związane z trwającym remontem, choć pojawiły się głosy wskazujące na wysiłki organizatorów dążące do obecności tego państwa na wydarzeniu. Samo dzieło Fainaru w kontekście trwającego ludobójstwa w Strefie Gazy można odebrać jako paradoks. Praca „Róża Nicości” (The Rose of Nothingness), zaprezentowana w ramach izraelskiej wystawy na Biennale składa się z basenu wypełnionego czarną wodą, do którego wpadają krople z instalacji powyżej. Ma to symbolizować spotkanie osób pochodzących z różnych kultur. Inspiracją dla artysty miała być twórczość Paula Celana, poety pochodzenia żydowskiego, który przeżył okrucieństwo Holokaustu. Dzieło nawiązuje szczególnie do wiersza „Fuga śmierci” (Todesfuge), w którym autor opisuje barbarzyństwo nazistów oraz kreuje wizję czarnego mleka. Zgodnie z opisem na stronie Biennale jest to ciecz, która „łączy życie i śmierć, materię i ducha”. „Róża Nicości” ma według autora być apolityczna, a jej celem jest skłonienie odwiedzających do zatrzymania się na chwilę oraz refleksji. System zraszaczy, z którego kapie woda jest jednak stworzony przez firmę Netafim do prowadzenia rolnictwa na obszarach pustynnych. Ta sama firma jest oskarżana o dostarczanie swoich systemów nawadniania do nielegalnych izraelskich osiedli na Zachodnim Brzegu.

Kluczowy moment 

Choć kontrowersje towarzyszyły tegorocznej edycji Biennale od samego początku, to okres niecałych 3 tygodni przed oficjalnym otwarciem wystawy okazał się najbardziej burzliwy. 22 kwietnia międzynarodowe jury ogłosiło, że nie będzie brać pod uwagę prac reprezentujących państwa, których przywódcy „są obecnie oskarżeni o zbrodnie przeciwko ludzkości przez Międzynarodowy Trybunał Karny”. W oświadczeniu pięcioosobowe grono ekspertek mających przyznać nagrody uzasadniło swoją decyzję odpowiedzialnością związaną z tworzeniem wystawy zgodnie z wizją Koyo Kouoh i obroną praw człowieka. Choć żadne państwo nie zostało wymienione wprost, to zgodnie z postanowieniem jury pozbawieni możliwości zdobycia Złotego Lwa byłyby reprezentacje Rosji (W. Putin jest objęty nakazem aresztowania przez MTK od 2023 roku) oraz Izraela (w 2024 roku MNK wydał nakaz aresztowania B. Netanjahu).

Wielu uczestników Biennale poparło decyzję jury, choć spotkała się ona również z krytyką. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Izraela w poście opublikowanym na portalu X określiło stanowisko grona ekspertów jako „skażenie świata sztuki”. Według resortu decyzja jury miała polityczny charakter, a w jej wyniku wydarzenie z miejsca wolnej ekspresji artystycznej stało się forum antyizraelskiej propagandy. Swoje oburzenie wyraził także artysta reprezentujący Izrael. Belu-Simiona Fainaru wraz ze swoim prawnikiem mieli złożyć zapowiedź pozwu władzom Biennale, Ministerstwu Kultury Włoch oraz kancelarii premier Włoch. Powodem podjęcia kroków prawnych miały być dyskryminacja ze względu na narodowość oraz antysemityzm, które wiązały się z wykluczeniem Izraela z możliwości uzyskania Złotego Lwa. Z artystą miał telefonicznie rozmawiać włoski minister kultury, który wsparł go i zapowiedział walkę z wszelkimi objawami dyskryminacji. Alessandro Giuli 25 kwietnia oświadczył także, że nie będzie obecny w czasie pre-openingu i ceremonii otwarcia wydarzenia. Było to spowodowane dopuszczeniem Rosji do wzięcia udziału w wystawie. Zarząd Biennale zdystansował się natomiast od decyzji jury stwierdzając, że wykonuje ono swoje obowiązki w sposób niezależny i przy zachowaniu swobody wyrażania opinii.

Ministerstwo Kultury Włoch 29 kwietnia wysłało inspektorów do Wenecji, aby zdobyli pełne informacje na temat uczestnictwa Rosji na wystawie. Pod koniec kwietnia ogłoszono także, że pawilon rosyjski nie będzie otwarty dla zwiedzających. Wystawę można było obejrzeć jedynie w czasie wydarzeń zorganizowanych dla mediów i krytyków sztuki przed oficjalnym otwarciem. 9 maja pawilon został zamknięty, ale w oknach budynku zamontowano specjalne ekrany prezentujące nagrania z performanców oraz występów mających miejsce w czasie pre-openingu.

30 kwietnia jury podało się do dymisji. Solange Farkas (przewodnicząca składu jurorskiego), Zoe Butt, Elvira Dyangani Ose, Marta Kuzma i Giovanna Zapperi podjęły tę decyzję z uwagi na poprzednie oświadczenie. Niewątpliwie było ono też wynikiem silnych nacisków stron sporu i braku możliwości rozwiązania go w neutralny sposób. Zarząd Biennale w odpowiedzi na rezygnację grona ekspertów ogłosił przesunięcie uroczystej ceremonii wręczenia nagród z 9 maja (dnia otwarcia wystawy) na 22 listopada (ostatni dzień wydarzenia). Zapowiedział on również zastąpienie prestiżowych Złotych Lwów dwoma Lwami Odwiedzających (Visitors’ Lions). Nagrody zostaną przyznane dla najlepszego uczestnika głównej wystawy oraz najlepszego pawilonu narodowego. O tym, kto dostanie nagrodę będą decydować odwiedzający. Każdy, kto po zakupieniu biletu odwiedzi Arsenał oraz Giardini, a jego wizyta zostanie zweryfikowana przez system biletowy, będzie mógł oddać głos na jednego kandydata w każdej z dwóch kategorii. Jak podkreślono w komunikacie na stronie Biennale, o Lwa Odwiedzających może starać się każde państwo biorące udział w wydarzeniu. Uzasadniono to działaniem zgodnym z wartościami Biennale, jakimi są m.in. dialog, otwartość, równość oraz walka z wykluczeniem.

Iran zrezygnował z udziału w wystawie zaledwie kilka dni przed jej otwarciem. 4 maja informacja ta została opublikowana na stronie Biennale, ale nie podano powodu takiej decyzji. Nie była ona jednak zaskoczeniem dla wszystkich. Iran nie wybrał nawet swojego artysty, a na Bliskim Wschodzie wciąż dochodziło do licznych napięć. Problemem byłby także transport dzieła do Wenecji ze względu na aktualną sytuację w państwie.

W dniach 6-8 maja miał miejsce pre-opening wystawy dla mediów oraz wybranych osobistości ze świata sztuki. Był to czas licznych protestów, choć zaczęły się one jeszcze przed otwarciem wydarzenia dla zaproszonych gości. W południe 5 maja przed ogrodami Giardini miał miejsce Solidarity Drone Chorus. Około 60 artystów i uczestników Biennale nuciło piosenkę „Drone” autorstwa Ahmeda Muina, nauczyciela muzyki pochodzącego z Gazy. Wielu z nich miało na sobie koszulki z imionami palestyńskich artystów zabitych w czasie konfliktu. Inicjatywa ta miała wyrazić solidarność z Palestyną oraz sprzeciwić się udziałowi Izraela w wydarzeniu. Solidarity Drone Chorus odbył się także we wszystkie dni pre-openingu w różnych lokalizacjach związanych z Biennale. 6 maja grupa Art Not Genocide Alliance zorganizowała demonstrację przed tegoroczną lokalizacją reprezentacji Izraela w Arsenale. W proteście przeciwko udziałowi tego państwa w wystawie wzięło udział około 200 osób, które skandowały hasła krytykujące artwashing oraz działania zarządu Biennale. W czasie trwania demonstracji zamknięto wystawę, a wejścia na nią strzegły służby bezpieczeństwa. Tego samego dnia aktywiści rosyjskiej grupy Pussy Riot oraz ukraińskiego ruchu feministycznego FEMEN zorganizowali protest w ogrodach Giardini przeciwko udziałowi Rosji w wydarzeniu. W jego wyniku rosyjski pawilon został zamknięty oraz obstawiony przez policję. Grupa około 50 osób w charakterystycznych różowych kominiarkach odpaliła różowe, niebieskie i żółte race, słuchała punkowej muzyki oraz wykrzykiwała hasła potępiające działania Rosji. Choć część aktywistek próbowała wejść do środka, to została powstrzymana przez służby mundurowe. Oba protesty zakończyły się bez konfrontacji z policją. Pierwszego dnia pre-openingu miał także miejsce marsz zorganizowany przez reprezentacje państw bałtyckich. Przeszedł on z pawilonu litewskiego przez Arsenał, w którym znajduje się pawilon Łotwy, do pawilonu estońskiego i miał pokazać solidarność z Ukrainą. Tego samego dnia po uroczystej inauguracji polskiego pawilonu doszło w nim do spotkania ministrów kultury Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Mołdawii i Ukrainy. Wspólnie wydali oni oświadczenie potępiające udział Rosji w wystawie oraz wyrażające poparcie dla Kijowa.

7 maja grupa Pussy Riot protestowała w centrum Wenecji, w tym także pod Palazzo Ca’ Giustinian, w którym mieści się siedziba zarządu Biennale. Celem protestu było doprowadzenie do spotkania aktywistki Nadieżdy Tolokonnikowej z prezesem fundacji, Pietrangelo Buttafuoco. Choć została ona zaproszona do środka na rozmowę z organizatorami nie zastała tam Buttafuoco.

8 maja miał miejsce 24-godzinny strajk i seria protestów zorganizowanych przez Art Not Genocide Alliance i włoskie związki zawodowe. Ich celem było pokazanie sprzeciwu wobec udziału Izraela w Biennale oraz solidarności z Palestyną. Zwrócono także uwagę na obronę praw pracowników związanych z kulturą i sztuką. Tego dnia około 20 pawilonów narodowych zostało zamkniętych przez cały dzień lub określony czas. Wiele z nich wywiesiło palestyńskie flagi i plakaty informujące o strajku, a artyści biorący udział w wystawie głównej dodawali do swoich prac odniesienia do Palestyny. O 16:30 miał również miejsce marsz propalestyński, w którym według ANSA wzięło udział około 2 tysięcy osób (według policji około tysiąca). Przeszedł on od via Garibaldi, czyli jednej z głównych ulic Wenecji, w kierunku Arsenału. W trakcie marszu wygłoszono liczne przemówienia, a jego uczestnicy mieli ze sobą transparenty z propalestyńskimi hasłami. Doszło także do starć z policją, ale nikt nie został ranny. Była to jedna z największych demonstracji w ponad 130 letniej historii Biennale. W ten sam dzień wydarzenie odwiedził wicepremier Włoch, Matteo Salvini. Jak stwierdził, jego wizyta miała zakończyć kontrowersje związane z wydarzeniem oraz oddać hołd sztuce i Wenecji. Zobaczył on także rosyjski pawilon, gdzie został ciepło powitany przez kuratorkę Anastazję Karneevą.

9 maja Biennale zostało otwarte dla odwiedzających. Zgodnie z zapowiedzią nie miała miejsca uroczysta ceremonia, a po raz pierwszy w historii wydarzenia minister kultury Włoch nie przybył na otwarcie włoskiego pawilonu i wystawy. Nie był on jednak wyjątkiem. Wielu urzędników i ministrów kultury państw prezentujących swoje dzieła nie przybyło do Wenecji, aby pokazać swoją solidarność z Ukrainą i Palestyną. Tego dnia miały miejsce także kolejne akty sprzeciwu wobec decyzji fundacji. Mimo że rosyjski pawilon został zamknięty, rozległ się przed nim dźwięk alarmu lotniczego. W dniu otwarcia 52 artystów z głównej wystawy i 16 pawilonów narodowych wycofało się z rywalizacji o Lwy Odwiedzających, co zostało ogłoszone w liście napisanym do fundacji Biennale. W następnych dniach liczba osób, które chciały w ten sposób pokazać swoją solidarność z jury wzrosła. Choć wielu uczestników wydarzenia zrezygnowało, odwiedzający mogli oddać głos na ich prace, gdy tylko otrzymali taką możliwość w połowie maja. W reakcji na to łącznie 67 artystów wystawy kuratorskiej i reprezentantów 39 pawilonów narodowych 20 maja wystosowało drugi list do Fundacji La Biennale di Venezia. Sprzeciwiono się w nim działaniom, które miały zlekceważyć decyzję jury, a także domagano się usunięcia nazwisk osób, które go podpisały, z wszelkich materiałów związanych z Lwami Odwiedzających. Sygnatariusze zażądali również zablokowania możliwości głosowania na ich prace oraz unieważnienia wszystkich już oddanych na nie głosów. Fundacja Biennale nie odpowiedziała jednak na żaden z listów. W wyniku tego 3 czerwca pismo z 20 maja zostało upublicznione, a artyści zapowiedzieli rozważenie kolejnych działań, w tym także kroków prawnych.

Pozostałe kontrowersje

Niewątpliwie największe kontrowersje związane z tegoroczną edycją Biennale dotyczą obecności Rosji i Izraela na wydarzeniu. To właśnie ta kwestia wywołała liczne protesty środowiska artystycznego, doprowadziła do rezygnacji jury oraz zdominowała debatę medialną. Nie były to jednak jedyne państwa, których działania wywołały oburzenie.

Australia

7 lutego 2025 roku Creative Australia (rządowa instytucja odpowiedzialna za finansowanie i promocję sztuki oraz zarządzanie australijskim pawilonem w Giardini) ogłosiła, że kraj w Wenecji będą reprezentować libańsko-australijski artysta Khaled Sabsabi oraz kurator Michael Dagostino. 5 dni później The Australian opublikował artykuł, w którym autorzy wyrazili swoje obawy dotyczące tej decyzji oraz zwrócili uwagę na poprzednie prace artysty. Chodzi głównie o film YOU (2007 rok), przedstawiający przywódcę Hezbollahu Hassana Nasrallaha, oraz Thank You Very Much (2006 rok) zawierający fragmenty nagrań z ataków z 11 września 2001 roku. Artykuł sugerował, że prace te mogą promować terroryzm i przedstawiać go w pozytywnym świetle, a także podkreślał antyizraelską postawę Sabsabiego. Kwestia udziału artysty została również poruszona w czasie posiedzenia australijskiego parlamentu 14 lutego. Wtedy to senator Claire Chandler zapytała Penny Wong, ministrę spraw zagranicznych, dlaczego władze Australii w obliczu narastającego antysemityzmu zezwalają artyście prezentującemu wizerunek terrorysty reprezentować państwo na Biennale. Przedstawicielka rządu stwierdziła, że nie znała szczegółów na temat poprzednich dzieł Sabsabiego. Tego samego dnia minister sztuki zadzwonił do dyrektora naczelnego Creative Australia, aby zapytać o poruszone w Senacie kwestie. Zarząd instytucji miał wieczorem zwołać spotkanie, na którym jednogłośnie podjęto decyzję o wycofaniu nominacji artysty i kuratora.

Wywołało to liczne kontrowersje oraz sprzeciw środowiska artystycznego. Kilku członków Creative Australia zrezygnowało ze swoich stanowisk, a potencjalni reprezentanci kraju na Biennale zapowiedzieli, że nie wezmą udziału w wydarzeniu, jeśli zostaną wybrani. Decyzję potępili także Archie Moore i Ellie Buttrose, którzy w 2024 roku otrzymali Złotego Lwa za najlepszy pawilon narodowy. Pojawiły się również głosy krytyki wobec cenzurowania artystów i decydującego głosu polityków wobec wydarzeń kulturalnych. W odpowiedzi na wycofanie nominacji Sabsabiego, Koyo Kouoh zaprosiła go do wzięcia udziału w wystawie kuratorskiej. Swoje oburzenie wyrazili także politycy, w tym senator Sarah Hanson-Young, według której decyzja Creative Australia przyniosła państwu „międzynarodowy wstyd”. Dyrektor naczelny instytucji, Adrian Collette, w czasie przesłuchania przed senacką komisją ds. szacunków budżetowych bronił natomiast decyzji zarządu, powołując się na poprzednie prace artysty, które jego zdaniem mogły wywoływać podziały i nasilić postawy antysemickie.

W wyniku szerokiej krytyki środowiska artystycznego zlecono przeprowadzenie niezależnego przeglądu decyzji Creative Australia przez firmę doradczą Blackhall & Pearl. Sporządzony przez nią raport wskazał na brak przejrzystości oraz zbyt duży wpływ presji medialnej i politycznej na cofnięcie nominacji Khaleda Sabsabiego i Michaela Dagostino. W lipcu 2025 roku instytucja oficjalnie przywróciła ich jako reprezentantów Australii na Biennale. Creative Australia przeprosiła również artystę i kuratora oraz zapowiedziała zmiany w procedurach wyboru przyszłych reprezentantów. Decyzję tę przyjęto z entuzjazmem, a także aprobatą ministra sztuki. Ostatecznie dzieła Sabsabiego można podziwiać w tym roku zarówno w pawilonie Australii w Giardini, jak i na wystawie kuratorskiej w Arsenale.

Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone także musiały zmierzyć się z kontrowersjami w czasie wyboru prac do swojego pawilonu. W poprzednich latach artysta reprezentujący USA w Wenecji był wybierany przez National Endowment for the Arts (NEA), niezależną agencję rządową odpowiedzialną za wspieranie i finansowanie sztuki. Jednak w tym roku zadanie to przejął Departament Stanu, co wiązało się z drastycznym ograniczeniem funduszy NEA. Zgodnie z wytycznymi administracji Donalda Trumpa dzieła miały prezentować tradycyjne amerykańskie wartości, ale jednocześnie zabroniono „realizacji jakiekolwiek programu promującego różnorodność, równość i inkluzywność”. Opiekę nad amerykańskim pawilonem w Giardini powierzono American Arts Conservancy, organizacji non-profit prowadzonej przez Jenni Parido. Co ciekawe, nie jest ona związana ze światem sztuki, a wcześniej prowadziła sklep z wysokiej jakości karmą dla zwierząt na Florydzie. Pojawiły się głosy, że otrzymała to stanowisko dzięki Erin Scavino, szefowej amerykańskiego programu „Art in Embassy” i żonie bliskiego współpracownika prezydenta Trumpa. 

Problemem dla strony amerykańskiej okazał się wybór artysty reprezentującego państwo na Biennale. Kilku kandydatów odmówiło wzięcia udziału w wydarzeniu ze względu na ryzyko finansowe oraz przyszłe skojarzenia z administracją Donalda Trumpa. Ostatecznie artystę wybrano później niż zwykle, a okazał się nim Alma Allen. Wybór amerykańskiego rzeźbiarza spotkał się z zaskoczeniem, ponieważ nie był on znaną postacią w świecie sztuki. Jego wystawa nazwana „Call Me the Breeze” prezentuje około 25 rzeźb wykonanych z kamienia, brązu oraz drewna, które koncentrują się na relacji człowieka z naturą oraz procesach geologicznych. Prace w pawilonie spotkały się jednak z krytyką znawców sztuki, którzy zwracali uwagę na brak pomysłowości, a nawet porównali rzeźby do ozdób w hotelowych lobby.

Wobec jednoznacznie negatywnych komentarzy na temat prac Allena, wystawę Helter Skelter w Fundacji Prady nazwano nieoficjalnym pawilonem USA. Ekspozycja obejmuje ponad 50 prac Arthura Jafy oraz Richarda Prince’a i ukazuje tematy związane z napięciami na tle rasowym, sprzecznościami oraz mitami w amerykańskiej kulturze. W przeciwieństwie do oficjalnej reprezentacji Stanów Zjednoczonych, wystawa spotkała się z pozytywnymi recenzjami.

Co najważniejsze, kontrowersyjny jest również sam udział Stanów Zjednoczonych w tegorocznym Biennale. Wiele osób zwróciło uwagę na fakt, że USA zaatakowały Iran wraz z Izraelem, a co za tym idzie są współodpowiedzialne za konflikt na Bliskim Wschodzie. 3 kwietnia ponad 70 artystów i kuratorów związanych z organizacją wydarzenia podpisało list, w którym domagali się wykluczenia Rosji, Izraela, a także Stanów Zjednoczonych z wystawy. Zwracali oni uwagę na potrzebę ochrony praw człowieka oraz wezwali zarząd Biennale do realizacji wizji kurator Koyo Kouoh. Szanowany brytyjski artysta Anish Kapoor także stwierdził, że USA powinny zostać wykluczone z wydarzenia za „odrażającą politykę nienawiści” i „nieustanne podżeganie do wojny”.

RPA

W grudniu 2025 roku Art Periodic, niezależna organizacja odpowiedzialna za wybór reprezentanta RPA na Biennale ogłosiła, że będzie nim Gabrielle Goliath ze swoją pracą Elegia (Elegy). Dzieło miało stanowić rozwinięcie wieloletniego cyklu prac poświęconych pamięci ofiar przemocy, nierówności społecznych oraz naruszeń praw człowieka. Składało się ono z ekranów, na których siedem śpiewaczek operowych wychodzi kolejno na scenę. Artystki wspólnie podtrzymują jeden wysoki dźwięk przez godzinę, a gdy jednej śpiewaczce kończy się oddech, schodzi z podestu, a jej miejsce zajmuje kolejna. Praca miała stanowić rytuał żałobny i upamiętniać zamordowaną w 2015 roku południowoafrykańską studentkę, kobiety z plemienia Nama w Namibii zabite przez niemieckich kolonizatorów na początku XX wieku, a także palestyńską poetkę Hibę Abu Nadę, która zginęła w Strefie Gazy w wyniku izraelskiego ataku w październiku 2023 roku.

Tego samego miesiąca minister sportu, sztuki i kultury Republiki Południowej Afryki, Gayton McKenzie, określił pracę jako „budzącą silne kontrowersje i wiążącą się z trwającym konfliktem międzynarodowym, który wywołuje silne napięcia”. Miał on także zażądać od artystki usunięcia z pracy nawiązania do konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Goliath nie zgodziła się na to, w wyniku czego 2 stycznia McKenzie podjął decyzję o anulowaniu umowy dotyczącej realizacji dzieła w pawilonie RPA. Miało to miejsce tydzień przed ostatecznym terminem wybrania pracy, która miała reprezentować państwo w Wenecji.

Ruch ten wywołał oburzenie środowiska artystycznego, które zarzuciło ministrowi ingerencję politycznej oraz cenzurę. 8 stycznia członkowie Art Periodic odpowiedzialni za wybór pracy Goliath opublikowali list otwarty, w którym bronili swojej decyzji oraz przeciwstawiali się wszelkim środkom ograniczenia wolności artystycznej. W odpowiedzi na liczne ataki McKenzie 10 stycznia opublikował oświadczenie, w którym podkreślił, że dzieło prezentowane na Biennale powinno promować RPA oraz odrzucił oskarżenia o cenzurę. Oznajmił on również, że zerwał współpracę z Art Periodic, ponieważ uznał, że istnieje ryzyko wykorzystania dzieł prezentowanych w pawilonie narodowym przez obce państwo do realizacji własnych celów politycznych.

Warto zaznaczyć, że w 2023 roku rząd RPA złożył pozew przeciw Izraelowi do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, oskarżając go o ludobójstwo oraz łamanie prawa międzynarodowego. McKenzie, w przeciwieństwie do władz państwa, prezentuje proizraelskie poglądy. Bronił on Izraela stwierdzając, że w Strefie Gazy nie dochodzi do ludobójstwa oraz przeciwstawiał się wykluczeniu tego państwa z wydarzeń kulturalnych oraz sportowych. Zapowiedział on także odnowę oraz zacieśnienie relacji między RPA a Izraelem, jeśli wygra wybory w 2029 roku.

Goliath odwołała się od decyzji ministra do prezydenta kraju, Cyrila Ramaphosy, oraz południowoafrykańskiego Departamentu Stosunków Międzynarodowych i Współpracy. Złożyła ona także pozew do Sądu Najwyższego, w którym oskarżyła McKenziego o działanie niezgodne z prawem oraz naruszenie wolności wypowiedzi. Został on jednak odrzucony kilka godzin przed upływem terminu składania wniosków o udział w Biennale. W wyniku tego jej praca nie mogła zostać ponownie zgłoszona do reprezentowania państwa w Wenecji.

Po licznych protestach oraz kontrowersjach RPA w lutym ogłosiła, że nie weźmie udziału w 61. edycji Biennale. Miesiąc później ogłoszono, że praca Goliath będzie wystawiona w Wenecji, dzięki staraniom Fundacji Bertha i londyńskiej instytucji kulturalnej Ibraaz. Elegia była wystawiana od początku maja do końca lipca w kościele Sant’Antonin w dzielnicy Castello. Co ciekawe, praca nie była wydarzeniem towarzyszącym Biennale, ale niezależną wystawą.

Katar

Katar debiutuje w tym roku na Biennale, ale już spotkał go olbrzymi zaszczyt. Dostał on zgodę na budowę swojego pawilonu w ogrodach Giardini. Stał się tym samym pierwszym państwem z regionu Zatoki Perskiej, które będzie posiadać swoją własną przestrzeń wystawienniczą w Wenecji oraz pierwszym krajem od 30 lat, które otrzymało zgodę na jego budowę. Ostatnim państwem, które otworzyło swój stały pawilon w ogrodach była Korea Południowa w 1995 roku.

Oficjalnie Comune di Venezia zatwierdziła plan budowy katarskiego pawilonu w trakcie sesji rady miasta, na której ogłoszono także, że przyjęła ona od Kataru darowiznę w wysokości 50 mln dolarów. Wydarzenie to wywołał liczne komentarze sugerujące, że Katar „kupił sobie miejsce” na Biennale. Część krytyków uznała, że decyzja ta wpisuje się w szerszą strategię państwa, które od lat inwestuje w kulturę i wydarzenia sportowe w celu poprawy swojego wizerunku na arenie międzynarodowej oraz wzmocnienia swojego soft power.

Według izraelskiego portalu Ynetnews to właśnie Katar miał być państwem, do którego odnosił się minister Gayton McKenzie w swoim oświadczeniu z 10 stycznia. Choć nie wskazał on żadnego kraju, portal twierdził, że to właśnie Katar miał odpowiadać za wspieranie antyizraelskiej narracji na Biennale. Zgodnie z informacjami opublikowanymi przez portal informacyjny Katar miał również zobowiązać się do zakupu dzieł prezentowanych w pawilonie RPA, ponieważ promowały one krytyczny przekaz wobec Izraela. Należy jednak podkreślić, że doniesienia te nie zostały potwierdzone ani przez władze Republiki Południowej Afryki, ani Kataru, a sam artykuł opierał się przede wszystkim na anonimowych źródłach dyplomatycznych z RPA.

Somalia

Choć Somalia bierze udział w Biennale po raz pierwszy, to już jej debiut spotkał się z kontrowersjami. W kwietniu Somali Arts Foundation (SAF) wraz z trzema innymi instytucjami zajmującymi się sztuką i kilkoma artystami opublikowała oświadczenie, w którym skrytykowano wystawę za nieuwzględnienie w niej twórców mieszkających w Somalii. Wszystkie trzy osoby reprezentujące kraj na Biennale należą do somalijskiej diaspory i tworzą poza granicami państwa. Co więcej, w oświadczeniu zarzucono organizatorom, że proces przygotowania pawilonu odbył się bez realnych konsultacji z lokalnym środowiskiem artystycznym, a wystawa nie przemawia w imieniu somalijskich artystów.

Niedługo później somalijski queerowy kolektyw artystyczny Warbixinta Cidda opublikował w mediach społecznościowych oświadczenie, w którym skrytykowano wybór Fabio Scrivantiego na współkuratora pawilonu. Zwrócono w nim uwagę na historię państwa, które było włoską kolonią, a mianowanie Włocha na tak ważne stanowisko uznano za echa kolonializmu. Kolektyw domagał się także usunięcia Scrivantiego z funkcji współkuratora.

Następnie w mediach opublikowano list otwarty do organizatorów somalijskiego pawilonu. Poinformowano w nim, że osoby odpowiedzialne za organizację wystawy stosowały groźby, zastraszanie i naciski na artystach krytykujących ich działania. W oświadczeniu wyrażono także solidarność z Gabrielle Goliath oraz skrytykowano zarząd biennale za działania antypalestyńskie. Postawiono w nim także 5 żądań obejmujących m.in. usunięcie włoskiego współkuratora, publiczną odpowiedź na krytykę oraz zaprzestanie stosowania gróźb wobec osób i grup krytykujących działania organizatorów. W przypadku niespełnienia postulatów zapowiedziano bojkot pawilonu.

Podsumowanie

61. Biennale niezaprzeczalnie zapisze się w historii jako jedna z najburzliwszych edycji w historii wydarzenia. Zostało ono zdominowane przez spory polityczne, protesty i liczne kontrowersje, tym samym spychając dzieła prezentowane w Wenecji na dalszy plan. Choć wystawa główna została zrealizowana zgodnie z zamysłem zmarłej kuratorki, samo wydarzenie mające skłonić do zatrzymania się i refleksji zostało zdominowane przez głośne skandale polityczne. Tym samym tegoroczne Biennale mające być uhonorowaniem jej działalności na rzecz sztuki i kultury stało się areną walk między stronami konfliktów.

Ogromnym problemem, z którym musi zmagać się tegoroczne Biennale jest artwashing. Rosja i Izrael niewątpliwie chcą zaznaczyć swoją obecność na arenie międzynarodowej, ale także wybielić swój wizerunek za pomocą sztuki. Dla Moskwy możliwość powrotu na wystawę była niewątpliwie doskonałą okazja do zaznaczenia swojej pozycji po licznych wykluczeniach z wydarzeń kulturalnych i sportowych po 2022 roku. Obecność Rosji na tak prestiżowym wydarzeniu może skłonić inne państwa i organizacje do stosowania ustępstw wobec niej. Dla Ukrainy stanowiłoby to podważenie jej wysiłków na rzecz izolacji agresora i osłabienie pozycji Kijowa w wojnie. W przypadku Izraela obecność na Biennale może być próbą odwrócenia uwagi od sytuacji w Strefie Gazy lub budową wizerunku państwa demokratycznego i działającego w sferze kulturalnej. Udział w tym wydarzeniu może być również dla Kataru próbą odbudowania reputacji nadszarpniętej przez łamanie praw człowieka.

Sama obecność Rosji i Izraela na wystawie może być oznaką legitymizacji ich działań, ale podkreśleniem tego byłoby zdobycie przez któreś z nich nagrody głównej. Nowy sposób nagradzania pawilonów narodowych przez odwiedzających niesie ze sobą ryzyko manipulacji wynikami. Rosja znana jest z przeprowadzania ataków hakerskich, które mogą dotknąć także serwery Biennale. Izrael natomiast prowadził już wielomilionowe kampanie mobilizacyjne i reklamowe zachęcające do głosowania na jego reprezentantów w Konkursie Piosenki Eurowizji w ostatnich latach. Podobna sytuacja może mieć miejsce w przypadku wystawy w Wenecji, choć jak na razie nie stwierdzono działań tego typu ze strony Tel Awiwu. Jeśli Rosja lub Izrael zdobędzie Lwa Odwiedzających, to może to być odebrane jako symbol poparcia dla państwa, a tym samym podważeniem wsparcia udzielanemu Ukrainie i Palestynie. Może temu sprzyjać rezygnacja popularnych i cenionych artystów z rywalizacji o nagrodę główną. Reprezentacje między innymi państw nordyckich, Polski czy Austrii, których pawilony spotkały się z pozytywnym odbiorem krytyków i często pojawiają się w mediach, zrezygnowały z ubiegania się o Lwa Odwiedzających. Gest ten niewątpliwie pokazuje solidarność z decyzją jury oraz sprzeciwia się udziałowi państw-agresorów w wydarzeniu, ale może też nieumyślnie doprowadzić do ich wygranej. Mniejsza konkurencja może temu sprzyjać, zwłaszcza jeśli rezygnują kraje z rozpoznawalnymi wystawami i poparciem odwiedzających.

Tegoroczne Biennale pokazało także ogromną siłę sztuki i związanego z nią środowiska. Gdy decyzją organizatorów Rosja i Izrael zostały dopuszczone do udziału w wystawie, środowisko artystyczne odpowiedziało zdecydowanym i masowym sprzeciwem. Liczne bojkoty, protesty i rezygnacje pokazały, że nie ma miejsca na propagandę i artwashing w świecie sztuki. Fundacje i instytucje niejednokrotnie pokazywały swój opór wobec cenzury, organizując własne wydarzenia. Przykładem tego może być wystawienie dzieła Elegia w Wenecji po odrzuceniu go przez ministra RPA, a także wystawa “Gaza – No Words – See the Exhibit”, która prezentuje realia życia w Gazie i okrucieństwo działań Izraela. Pokazuje to, że współcześni twórcy i instytucje potrafią skutecznie zjednoczyć się w obronie wartości.

Tegoroczna edycja Biennale pokazała, że światy sztuki i polityki są ze sobą mocno powiązane. W obliczu kontrowersji towarzyszących wystawie trudno także uznać, że instytucje kultury powinny zachować neutralność. To właśnie one przekazują i prezentują określone wartości, dlatego trudno oczekiwać, aby w obliczu konfliktów i podziałów nie zajmowały określonego stanowiska. Choć wydarzenia z Wenecji wzbudziły wiele emocji i kontrowersji, warto wierzyć, że będą one cenną lekcją dla organizatorów. Dzięki temu kolejne edycje Biennale będą mogły stać się przede wszystkim świętem sztuki oraz przestrzenią dialogu, a nie źródłem podziałów.