Japonia utworzyła scentralizowaną agencję wywiadowczą

Od Kempeitai do „raju dla szpiegów”. Historia wywiadu Japonii od II Wojny Światowej.

Rząd Sanae Takaichi zrealizował jeden z najważniejszych postulatów umowy koalicyjnej, którym było wzmocnienie służb wywiadowczych Japonii. Do tej pory wywiad Japonii był ograniczony przez decentralizację i luki prawne, który czyniły z kraju „raj dla szpiegów”. Taki stan rzeczy utrzymywał się od końca II wojny światowej, kiedy wraz z początkiem okupacji amerykańskiej rozwiązano dotychczasowe agencje wywiadowcze, znane ze swojej brutalności, jak Kempeitai. W powojennej Japonii panowało przekonanie, że agencje wywiadowcze muszą być ograniczone, aby zapewnić swobody obywatelskie, a amerykański wywiad działający w Japonii do końca okupacji będzie zajmował się zwalczaniem zagranicznych siatek szpiegowskich. Już w 1983 roku premier Japonii Yasuhiro Nakasone próbował wprowadzić ustawę o ochronie tajemnic państwowych, jednak silny opór społeczny oraz obawy przed powrotem do autorytarnych praktyk zepchnęły ten temat na margines na kolejne dekady.

Jak wyglądał dotychczasowy model?

Dotychczasowy japoński aparat wywiadowczy opierał się na strukturze skrajnie zdecentralizowanej, aby uniemożliwić powstanie jednej silnej instytucji o charakterze operacyjnym. W efekcie architektura informacyjna państwa przypominała mozaikę nakładających się na siebie kompetencji kilku osobnych resortów, pozbawionych jednak uprawnień do prowadzenia klasycznego wywiadu zagranicznego za pomocą środków tajnych (HUMINT).

Warto tutaj pokrótce wyjaśnić różnice między głównymi dyscyplinami wywiadowczymi służącymi do zbierania i analizowania informacji:

• HUMINT (Human Intelligence) – Wywiad osobowy: Pozyskiwanie informacji bezpośrednio od ludzi. Obejmuje pracę agenturalną, przesłuchania jeńców i świadków, wywiady z uciekinierami, a także kontakty z dyplomatami czy informatorami.
• OSINT (Open Source Intelligence) – Wywiad jawnoźródłowy: Zbieranie i analiza danych pochodzących wyłącznie z ogólnodostępnych, jawnych źródeł. Należą do nich m.in. strony internetowe, media społecznościowe, prasa, komercyjne zdjęcia satelitarne, rejestry sądowe i bazy danych.
• SIGINT (Signals Intelligence) – Wywiad sygnałowy: Przechwytywanie oraz analiza emisji elektromagnetycznych i sygnałów łączności.
• MASINT (Measurement and Signature Intelligence) – Wywiad pomiarowo-badawczy: Zbieranie i analiza danych fizycznych opisujących cechy charakterystyczne (tzw. sygnatury) obiektów, zjawisk lub broni.

Dotychczasowa struktura wywiadu Japonii dzieliła się na cztery główne ośrodki:

• Urząd Wywiadu i Badań Rady Ministrów (CIRO / Naichō): podlegający bezpośrednio szefowi rządu. Formalnie pełnił rolę nadrzędnego analityka, jednak w praktyce dysponował szczupłym personelem i w ogromnej mierze polegał na informacjach z otwartych źródeł (OSINT) oraz raportach przekazywanych przez inne ministerstwa.
• Agencja Bezpieczeństwa Publicznego (PSIA / Kōanchō): Urząd podlegający Ministerstwu Sprawiedliwości, utworzony w 1952 roku. Jakkolwiek odpowiadał za monitorowanie skrajnych grup politycznych, organizacji wywrotowych czy siatek szpiegowskich, PSIA nie posiadała uprawnień policyjnych – jej funkcjonariusze nie mogli dokonywać aresztowań ani nakładać podsłuchów bez zgody zewnętrznych służb.
• Biuro Bezpieczeństwa Publicznego Narodowej Agencji Policji (NPA): działa wewnątrz struktury policyjnej i dysponuje realnymi narzędziami dochodzeniowo-śledczymi na terytorium kraju. Skupiało się na kontrwywiadzie i zwalczaniu terroryzmu, jednak jego działania miały charakter stricte reaktywny i ograniczony do granic Japonii.
• Dowództwo Wywiadu Obronnego (DIH / Jōhōbonbu): Powołana w 1997 roku agencja podległa Ministerstwu Obrony, stanowiąca największy podmiot wywiadowczy pod względem personelu. Jōhōbonbu specjalizuje się w wywiadzie elektronicznym (SIGINT), rozpoznaniu satelitarnym oraz analizie danych wojskowych.

Oprócz braku tradycyjnej agencji zagranicznej, jak amerykańska CIA czy brytyjska MI6, największą bolączką japońskiego modelu była tzw. resortowość. Poszczególne agencje zazdrośnie strzegły swoich źródeł, rzadko dzieląc się ustaleniami z konkurentami. W efekcie premier oraz rząd często otrzymywały wykluczające się lub spóźnione informacje. Ta tradycja rywalizacji między służbami w Japonii sięga początku XX wieku, kiedy napięte relacje między armią (IJA) a flotą (IJN) Cesarstwa Japonii w walce o wpływy nad państwem doprowadziły poniekąd do wojny z Rosją (1904), inwazji na Mandżurię (1931), drugiej wojny sino-japońskiej (1937) i ataku na Pearl Harbor (1941).  Dodatkowo aż do uchwalenia ustawy o ochronie tajemnic państwowych w 2013 roku za rządów premiera Shinzō Abe, w Japonii brakowało surowych sankcji karnych za przekazywanie niejawnych informacji państwowych podmiotom zagranicznym. Brak spójnego prawa antyszpiegowskiego oraz jednolitej procedury poświadczeń bezpieczeństwa sprawiały, że Tokio przez dziesięciolecia było relatywnie łatwym celem dla operacji infiltracyjnych i wywiadu gospodarczego.

Co zmienia nowa reforma? Architektura nowej agencji i dlaczego była potrzebna?

Reforma zapowiedziana przez rząd Sanae Takaichi ma na celu wyeliminowanie słabości dotychczasowego systemu poprzez stworzenie skonsolidowanej, profesjonalnej agencji wywiadu zagranicznego – strukturalnie wzorowanej na rozwiązaniach brytyjskich (MI6) i amerykańskich (CIA), lecz dostosowanej do specyfiki japońskiego prawa, przez co będzie pełnić raczej funkcję koordynatora poszczególnych mniejszych agencji. Narodowe Biuro Wywiadowcze (NIB / Kokka Jōhō-kyoku) przejmuje miejsce dawnego CIRO, ale z o wiele większymi kompetencjami. 

Nowa agencja staje się głównym organem odpowiedzialnym za prowadzenie operacji zagranicznych HUMINT. Jej pozycja likwiduje także problem resortowości – nowa służba przejmuje rolę wiodącą, nadrzędną wobec dotychczasowych biur wywiadowczych w ministerstwach, posiadając łatwy wgląd do informacji innych resortów i koordynacji działań. Nowa agencja otrzymała także szerokie uprawnienia w zakresie ochrony kluczowych sektorów przemysłowych – w tym branży półprzewodników, sztucznej inteligencji, biotechnologii oraz infrastruktury krytycznej. Dzięki tak drastycznej zmianie, jak na realia japońskiej polityki, Kraj Wschodzącego Słońca może liczyć na coraz większe bezpieczeństwo wewnętrzne, które jest szczególnie niezbędne w czasie, kiedy Japonia porzuca swój pacyfizm i przystępuje do remilitaryzacji w obliczu potencjalnej konfrontacji z Chinami.