Konflikt, który definiuje Bliski Wschód – historia, trudy i zawirowania w relacjach USA-Iran

Relacje między Iranem a Stanami Zjednoczonymi należą do najbardziej burzliwych i wielowarstwowych konfliktów w historii współczesnej polityki międzynarodowej. Ich dynamika obejmuje okresy bliskiego sojuszu, dramatycznych zwrotów, otwartej wrogości, pośrednich konfrontacji oraz prób dyplomatycznego zbliżenia. Konflikt ten jest zakorzeniony w sprzecznych interesach geopolitycznych, ideologicznych i gospodarczych, a jego skutki odczuwalne są nie tylko na Bliskim Wschodzie, lecz także w globalnym układzie sił. Aby zrozumieć dynamikę między tymi dwoma państwami, konieczne jest prześledzenie ponad stuletniej historii wzajemnych relacji, które od neutralnej współpracy przeszły do jednego z najbardziej trwałych sporów na arenie międzynarodowej.

Początki stosunków amerykańsko‑irańskich sięgają XIX wieku, gdy Iran, wówczas znany jako Persja, znajdował się pod wpływem imperialnych zapędów Rosji i Wielkiej Brytani. W tym okresie Stany Zjednoczone jawiły się jako neutralny partner, niezwiązany kolonialnymi interesami. Amerykanie, tacy jak Arthur Millspaugh czy Morgan Shuster, pełnili funkcje doradców, pomagając w modernizacji całego państwa. Ich obecność była postrzegana jako symbol uczciwości i profesjonalizmu, co budowało pozytywny wizerunek USA wśród Irańczyków. Relacje pozostawały poprawne aż do połowy XX wieku, a szczególnie zacieśniły się po II wojnie światowej, gdy Iran stał się ważnym elementem amerykańskiej strategii powstrzymywania ZSRR. USA wspierały Teheran w kryzysie azerskim z 1946 roku, a ich presja dyplomatyczna doprowadziła do wycofania Armii Czerwonej z północnego Iranu. W latach 40. i 50. Waszyngton postrzegał Iran jako kluczowy element dla stabilności na Bliskim Wschodzie, inwestując w rozwój infrastruktury, edukacji i administracji, a szach Mohammad Reza Pahlavi był traktowany jako lojalny sojusznik.

Po wojnie narastało jednak niezadowolenie Irańczyków z dominacji brytyjskiej nad krajowymi zasobami ropy. Anglo‑Iranian Oil Company, która kontrolowała większość produkcji, odsyłała zarobki do Londynu, co sprawiało, że Irańczycy czuli się wykorzystywani i okradani. W 1951 roku premier Mohammad Mosaddegh przeprowadził nacjonalizację przemysłu naftowego, co spotkało się z ostrą dezaprobatą Wielkiej Brytanii i USA, obawiających się utraty wpływów oraz destabilizacji regionu. Mosaddegh stał się symbolem irańskiego nacjonalizmu, walki o suwerenność gospodarczą i uniezależnienia się od potężniejszych mocarstw. W 1953 roku CIA i MI6 przeprowadziły operację Ajax, która doprowadziła do obalenia Mosaddegha i przywrócenia władzy szachowi. Zamach stanu stał się jednym z najbardziej kontrowersyjnych momentów w historii relacji obu państw i na trwałe zaszczepił antyamerykańskie nastroje w irańskim społeczeństwie. Wydarzenie to funkcjonuje w pamięci zbiorowej Irańczyków jako symbol zdrady i początek amerykańskiej dominacji. Po przewrocie Iran podpisał porozumienie z 1954 roku, oddające 40% udziałów w przemyśle naftowym firmom amerykańskim, brytyjskim i francuskim. Szach, wspierany politycznie i militarnie przez USA, rozpoczął ambitny program modernizacji, czyli tak zwaną „Białą Rewolucję”. Choć przyniosła ona rozwój infrastruktury, edukacji i praw kobiet, pogłębiła także nierówności społeczne i wywołała opór konserwatywnych środowisk religijnych. USA stały się gwarantem władzy szacha, co w oczach wielu Irańczyków czyniło je współodpowiedzialnymi za represje polityczne.

W latach 60. i 70. współpraca między państwami była intensywna, szczególnie w zakresie energii atomowej. W 1957 roku USA podpisały z Iranem porozumienie o cywilnym wykorzystaniu energii atomowej w ramach programu „Atoms for Peace”, dostarczając reaktor badawczy oraz wysoko wzbogacone paliwo. Przy polepszonych relacjach Iran kupował amerykańską broń, a szach był postrzegany jako filar stabilności w państwie i regionie. Jednocześnie jego autorytarne rządy i brutalność służb bezpieczeństwa budziły rosnący sprzeciw społeczeństwa. Narastała także krytyka amerykańskiej obecności w Iranie, zarówno wśród duchowieństwa, jak i środowisk lewicowych. USA były postrzegane jako gwarant i protektor skorumpowanego reżimu, co stało się jednym z głównych czynników prowadzących do rewolucji islamskiej.

W 1979 roku masowe protesty doprowadziły do obalenia szacha. Do kraju powrócił Ajatollah Ruhollah Chomeini, który ustanowił Islamską Republikę Iranu, państwo oparte na zasadach teokracji szyickiej. Nowy reżim uznał USA za głównego przeciwnika, symbol „imperializmu” i wsparcia dla obalonego monarchy. Antyamerykańska retoryka stała się jednym z fundamentów ideologicznych nowo powstałego państwa. 4 listopada 1979 roku irańscy studenci zajęli ambasadę USA w Teheranie, biorąc 52 dyplomatów jako zakładników. Kryzys trwał 444 dni i stał się jednym z najbardziej traumatycznych wydarzeń w historii USA. Próba ich uwolnienia, operacja Eagle Claw, zakończyła się katastrofą. Wydarzenie to doprowadziło do ostatecznego zerwania stosunków dyplomatycznych między państwami i utrwaliło wzajemną wrogość.

W latach 80. konflikt wszedł w nową fazę, zdominowaną przez wojnę irańsko‑iracką. USA, obawiając się ekspansji rewolucji islamskiej, udzielały Irakowi wsparcia wywiadowczego i militarnego. W Zatoce Perskiej dochodziło do starć między marynarką USA a irańskimi jednostkami, m.in. podczas operacji „Nimble Archer” i „Praying Mantis”. W 1988 roku amerykański okręt USS Vincennes zestrzelił irański samolot pasażerski, zabijając 290 osób. Wydarzenie to do dziś pozostaje jednym z najbardziej bolesnych punktów w historii relacji między państwami. Paradoksalnie, w połowie lat 80. administracja Ronalda Reagana potajemnie sprzedawała Iranowi broń w zamian za pomoc w uwolnieniu zakładników przetrzymywanych przez Hezbollah w Libanie. Dochody z transakcji przekazywano rebeliantom w Nikaragui, co wywołało ogromny skandal polityczny w USA. Afera Iran‑Contra pokazała, że mimo oficjalnej wrogości oba państwa potrafiły prowadzić zakulisowe negocjacje.

Po zakończeniu zimnej wojny USA nałożyły na Iran szerokie sankcje gospodarcze, oskarżając go o wspieranie terroryzmu i dążenie do budowy broni nuklearnej. W 2002 roku prezydent George W. Bush określił Iran jako część „osi zła”, co pogłębiło wzajemną wrogość. Jednocześnie ujawniono tajne irańskie instalacje nuklearne, co wywołało międzynarodowy kryzys. W kolejnych latach Iran rozwijał program nuklearny, argumentując, że ma on charakter cywilny, podczas gdy USA i ich sojusznicy obawiali się ambicji militarnych. Sankcje gospodarcze osłabiły irańską gospodarkę, ale nie doprowadziły do zmiany polityki.

W 2015 roku Iran i sześć światowych mocarstw podpisały porozumienie JCPOA, ograniczające irański program nuklearny w zamian za zniesienie części sankcji. Był to najważniejszy krok w kierunku normalizacji relacji od 1979 roku. Jednak w 2018 roku administracja Donalda Trumpa wycofała USA z porozumienia i ponownie nałożyła sankcje, co doprowadziło do eskalacji napięć i wznowienia wzbogacania uranu przez Iran.

W latach 2020–2024 napięcia narastały w związku z irańskimi atakami na tankowce w Zatoce Omańskiej, cyberatakami na infrastrukturę USA oraz amerykańskimi uderzeniami na irańskie milicje w Iraku i Syrii. Zabicie generała Kasema Sulejmaniego w 2020 roku było jednym z najbardziej eskalacyjnych momentów. W 2025 i 2026 roku doszło do serii incydentów i wzajemnych ataków. W lutym 2026 USA i Izrael przeprowadziły wspólną operację przeciwko irańskim instalacjom wojskowym, w której zginął najwyższy przywódca Iranu, Ali Chamenei. Był to bezprecedensowy akt, który doprowadził do otwartej wojny między państwami. Po trzech miesiącach walk, w czerwcu 2026 roku USA i Iran zgodziły się na zawieszenie broni, wynegocjowane przez Pakistan i Katar. Memorandum przewidywało 60‑dniowy okres deeskalacji i rozpoczęcie rozmów o trwałym porozumieniu. Choć konflikt nie został rozwiązany, był to sygnał, że obie strony dostrzegają koszty dalszej eskalacji.

Źródła konfliktu są wielowymiarowe. Geopolitycznie Iran postrzega USA jako siłę ingerującą w sprawy regionu, wspierającą jego przeciwników – Izrael, Arabię Saudyjską i Irak. USA natomiast obawiają się irańskiej ekspansji, wsparcia dla organizacji takich jak Hezbollah oraz ambicji nuklearnych Teheranu. Ideologicznie rewolucja islamska zbudowała tożsamość polityczną Iranu na sprzeciwie wobec Zachodu, podczas gdy w USA pamięć o kryzysie zakładników i antyamerykańskiej retoryce Teheranu utrudniała budowanie zaufania. Gospodarczo zasoby energetyczne Iranu od początku były kluczowym elementem relacji. Kontrola nad ropą była powodem przewrotu w 1953 roku, a sankcje gospodarcze stały się głównym narzędziem nacisku USA.

Historia relacji Iran-USA to opowieść o utraconym zaufaniu, sprzecznych interesach i dramatycznych zwrotach. Od przewrotu w 1953 roku po wojnę w 2026 roku oba państwa wielokrotnie znajdowały się na krawędzi otwartego konfliktu. Mimo okresowych prób dialogu, trwała normalizacja wymagałaby głębokiej zmiany w polityce obu stron, zarówno w zakresie bezpieczeństwa regionalnego, jak i podejścia do kwestii nuklearnych.