Od referendum w sprawie Brexitu minęło już 10 lat i 6 premierów Wielkiej Brytanii, kim będzie najbardziej prawdopodobny następca Keira Starmera, Andy Burnham

Wprowadzenie

W czerwcu 2016 roku mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa udali się do lokali wyborczych by oddać głos w referendum za wyjściem z Unii Europejskiej. Choć to głosowanie miało charakter doradczy, to rząd premiera Davida Camerona zapowiadał, że zrealizuje wolę wyborców. I tak przy wynoszącej 72,2% frekwencji za wyjściem Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej opowiedziało się 51,9% głosujących. Od tego czasu jedynym szefem rządu Zjednoczonego Królestwa, który musiał ustąpić ze swojego stanowiska po przegranych wyborach był Rishi Sunak.

W poniedziałek 22 czerwca swoją rezygnację zapowiedział już szósty premier Wielkiej Brytanii od referendum z 2016 roku – Keir Starmer. Jednak jak do tego doszło, że pomimo ogromnego zwycięstwa nad Torysami w wyborach parlamentarnych z lipca 2024 roku lider Partii Pracy odchodzi po dwóch latach rządów z 10 Downing Street w niesławie i kim będzie jego najbardziej prawdopodobny następca?

Zwycięstwo Partii Pracy i Keira Starmera

Zwycięstwo Partii Pracy w wyborach parlamentarnych z 2024 roku nie było spowodowane tylko sukcesem ich kampanii wyborczej, lecz przede wszystkim nieudolnością Torysów, których ostatnie lata rządów były usiane skandalami i błędnymi decyzjami. Podczas pandemii Covid-19, kiedy w Wielkiej Brytanii wprowadzono lockdown, a zwykli Brytyjczycy nie mogli spotkać się z rodzinami ani żegnać umierających bliskich w szpitalach, na 10 Downing Street premier Boris Johnson urządzał imprezy z członkami gabinetu. Afera „Partygate” ujawniła hipokryzję rządu i pokazała, że elity obowiązują inne zasady niż resztę społeczeństwa. Po nim przyszła Liz Truss, która pomimo sprawowania urzędu tylko przez 44 dni, doprowadziła do olbrzymiego kryzysu gospodarczego i politycznego. We wrześniu 2022 roku ogłosiła tzw. mini-budget – największy od czasów Margaret Thatcher plan cięć podatkowych, który sprzyjał najbogatszym. Sfinansowanie tego planu zakładało drastyczne zadłużenie państwa na dziesiątki miliardów funtów, przed którego skutkami ostrzegało Biuro Odpowiedzialności Budżetowej (OBR). Ogłoszony plan wywołał panikę na rynkach finansowych, kurs funta runął do historycznego minimum wobec dolara, rentowność brytyjskich obligacji rządowych drastycznie wzrosła, a Bank Anglii musiał interweniować by uratować fundusze emerytalne przed bankructwem. W odpowiedzi na to banki wycofały wiele ofert kredytów hipotecznych, a stopy procentowe gwałtownie wzrosły, co drastycznie uderzyło w klasę średnią. Wobec rozpętania chaosu Liz Truss ustąpiła ze stanowiska premiera i jej miejsce zajął Rishi Sunak. Obiecał on stabilizację rynków finansowych, skrócenie kolejek w szpitalach i zatrzymanie nielegalnej imigracji z Europy Zachodniej. Jednakże poprzestał on jedynie na obietnicach, w 2023 roku Wielka Brytania otarła się recesję, paraliż w publicznej służbie zdrowia (NHS) pogłębiał się przez strajki lekarzy, a napływ imigrantów tylko się wzmagał. W tej sytuacji premier Sunak wszedł w rok 2024, w którym w Wielkiej Brytanii miały odbyć się wybory. Jednakże przez zmianę prawa wyborczego nie było wiadomo, kiedy konkretnie się one odbędą. Mierząc się ze spadkami w sondażach w maju 2024 roku zapowiedział on przyśpieszone wybory na 4 lipca. 

W czasie kiedy Partia Konserwatywna traciła zaufanie społeczeństwa, Keir Starmer jako nowy lider Partii Pracy przystąpił do przebudowy partii po klęsce w wyborach parlamentarnych z 2019 roku. Starmer zmarginalizował najbardziej skrajnie lewicowe skrzydło partii, zastępując w okręgach wyborczych najbardziej radykalnych kandydatów centrystami i ludźmi lojalnymi wobec siebie samego. W kampanii zapowiadał stabilizację i przejrzystą politykę finansową, obiecywał, że jego rząd nie podniesie trzech głównych podatków: podatku dochodowego, podatku VAT i składki na ubezpieczenie społeczne. Ponadto prezentował się jako spokojny i przewidywalny człowiek, który – w przeciwieństwie do chaosu, jaki wywołała Liz Truss – będzie wprowadzał porządek i rządy prawa. Dzięki odcięciu się o radykalnej lewicy Starmer odzyskał poparcie dla Labour w północnej Anglii, którą w 2019 roku Boris Johnson uwiódł obietnicami olbrzymich inwestycji. Ponadto głos wyborców centroprawicowych i prawicowych został podzielony między Torysów, a nową populistyczną partię Nigela Farage’a, Reform UK. Pojawienie się prawicowej alternatywy dla Partii Konserwatywnej miało ogromne znaczenie na wynik wyborów, ponieważ w Wielkiej Brytanii obowiązuje system większościowej ordynacji wyborczej z jednomandatowymi okręgami wyborczymi (JOW). 

Wybory parlamentarne z 2024 roku zakończyły się zwycięstwem Partii Pracy. Choć uzyskała ona tylko 33,7% głosów to dzięki ordynacji wyborczej zdobyła aż 63,2% mandatów, co zapewniło jej olbrzymią większość w Pałacu Westminsterskim. Jednakże te wybory były także najmniej reprezentatywne w historii Brytanii. Keir Starmer objął urząd premiera Zjednoczonego Królestwa 5 lipca 2024 roku.

Dlaczego Starmer stracił poparcie społeczne?

Partia Pracy i Keir Starmer wygrali wybory z 2024 roku na obietnicy stabilności i skutecznych reform w kontrze do chaosu i ciągłych skandali Partii Konserwatywnej. Jednak bardzo szybko zaczęły pojawiać się pierwsze problemy dla nowego premiera. 

Jeszcze w lipcu 2024 roku Kanclerz Skarbu (odpowiednik ministra finansów) Rachel Reeves zapowiedziała cięcia dla zimowych dodatków paliwowych, które uderzyły przede wszystkim w emerytów. W grudniu 2025 roku rząd Starmera wprowadził „Family Farms Tax” – podatek od spadków na gospodarstwa rolne. Dla wielu rolników, którzy zagłosowali na Labour w wyborach parlamentarnych, była to zdrada zaufania, która doprowadziła do protestów. W prowadzeniu i kreowaniu polityki Keir Starmer stał się znany z ciągłego zmieniania i wycofywania się z obietnic. Rząd najpierw zapowiadał głębokie reformy, np. stawek biznesowych dla pubów, reformy opieki społecznej czy zaostrzenia walki z gangami, by po pierwszych protestach tylnych ław parlamentu rakiem się z nich wycofywać, co przysporzyło premierowi wizerunek człowieka bez kręgosłupa i stałych przekonań. 

Kolejnym problemem okazała się nominacja Petera Mandelsona na stanowisko ambasadora Wielkiej Brytanii w Stanach Zjednoczonych. Już od początku ta decyzja była postrzegana jako powrót do układów partyjnych z lat 90. Jednak ta nominacja nabrała rangi skandalu dopiero w 2025 roku, kiedy to we wrześniu 2025 roku na wniosek komisji Izby Reprezentantów Kongresu USA ujawniono nowe, wcześniej nie upubliczniane informacje dotyczące siatki pedofilskiej Jeffrey’ego Epsteina. Wynikało z nich, że Mandelson utrzymywał regularne i bliskie relacje z Epsteinem przez lata. Starmer w obliczu skandalu odwołał go ze stanowiska, jednak nie był to koniec politycznych reperkusji dla premiera, ponieważ w lutym 2026 roku wyszły na jaw informację, że Mandelson dostarczał tajnych informacji finansowych Epsteinowi podczas kryzysu finansowego z 2008 roku, za co został aresztowany przez brytyjską policję.

Starmer na arenie międzynarodowej znajdował się w słabej sytuacji od początku 2025 roku, kiedy do Białego Domu powrócił Donald Trump. Relację z administracją Trumpa były napięte od samego początku, głównie przez wpływ Elon Muska na prezydenta USA. Musk od początku kadencji Starmera był do niego krytycznie nastawiony, oskarżając go o ograniczanie wolności słowa, nadmierną przemoc policji wobec prawicowych protestów i łagodne obchodzenie się z protestantami lewicowymi i pochodzącymi z mniejszości etnicznych. Ponadto Starmer był niezdecydowany co do podejścia wobec działań wojennych USA. W przeciwieństwie do premiera Hiszpanii, Pedro Sáncheza, który otwarcie krytykował działania Stanów Zjednoczonych i Izraela wobec Iranu i zakazał siłom amerykańskim korzystania z hiszpańskich baz, Keir Starmer wykazał się niezdecydowaniem. Na arenie międzynarodowej odbierano go jako lidera niekonsekwentnego, a w kraju skrajnie lewicowe skrzydło partii przystąpiło do aktywnej krytyki jego bierności wobec sytuacji na Bliskim Wschodzie.

Jednakże najbardziej destabilizującym czynnikiem, który doprowadził do tak wielkiej niepopularności zarówno Partii Pracy jak i Keira Starmera są napięcia etniczno-rasowe, które w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach eksplodują w formie gwałtownych protestów i skandali. Choć od objęcia urzędu lider Labour był bardzo skuteczny w ograniczeniu napływu nowych nielegalnych imigrantów, to konflikty na tle etnicznym w ostatnich latach tylko wzrosły na intensywności i w ilości. Rozboje, morderstwa i gwałty, wielokrotnie na tle rasowym, gdzie w większości przypadków to ludność pochodzenia azjatyckiego odpowiadała za te przestępstwa. Lokalne rady zdominowane przez członków Partii Pracy nakazywały ściąganie flagi św. Jerzego, określając ją jako symbol homofobii i rasizmu. Wizyty funkcjonariuszy policji u osób, które pisały krytyczne posty i wiadomości o sytuacji w Wielkiej Brytanii. Te i wiele innych wydarzeń stały się zarzewiem ognia do protestów, które wybuchały w Zjednoczonym Królestwie od 2024 roku. Morderstwo Henry’ego Nowaka i podejście policji do jego mordercy, a także pogłoski o gangach gwałcicieli umocniły emocje ksenofobiczne i antyimigranckie wśród białych Anglików, na których kapitał polityczny zbijały partie prawicowe: Reform UK i nowa skrajnie prawicowa Restore Britain, mobilizując masy do wyborów lokalnych w maju 2026 roku.

Fiasko Partii Pracy w wyborach lokalnych w Anglii z 2026 roku

Wśród napięć społecznych, niezrealizowanych reform i utraty zaufania wyborców, rząd Keira Starmera przystąpił do kampanii wyborczej do wyborów lokalnych w Wielkiej Brytanii, rozpisanych na 7 maja 2026 roku. Oprócz wyborów do samorządów lokalnych w Anglii w tym samym czasie odbywały się wybory do parlamentu Szkocji i Seneddu Walii.

Wybory lokalne w Anglii zakończyły się przytłaczającą porażką partii establishmentu, Partia Pracy i Partia Konserwatywna poniosły olbrzymie straty, na czym zyskały przede wszystkim  Reform UK, Liberalni Demokraci i Zieloni. W obliczu tak wielkiej klęski już dzień po ogłoszeniu wyników rozpoczęły się plotki o odejściu Starmera. W Labour wybuchła panika, ponieważ Reform UK zaczęło dominować w regionach, które od wielu lat były bastionem Partii Pracy. Członkowie gabinetu zaczęli naciskać na premiera, aby podał się do dymisji, kilku nawet zrezygnowało ze sprawowanych funkcji, aby wywrzeć presję. Początkowo jednak Starmer mocno przeciwstawiał się tym naciskom. 

Niespodziewanie 14 maja Josh Simons, dotychczasowy poseł Labour z okręgu Makerfield, złożył mandat. Otwarcie przyznał, że robi to celowo, aby umożliwić Andy’emu Burnhamowi powrót do ogólnokrajowej polityki i start w wyborach uzupełniających. Dzięki temu Burnham miał wejść do parlamentu i rozpocząć walkę o przywództwo w partii. Takie wyzwanie może wystosować jedynie członek Izby Gmin. W tym samym czasie doszło do zamieszek po ujawnieniu nagrań z kamer nasobnych policjantów z morderstwa Henry’ego Nowaka oraz starć protestujących z policją w Belfaście po ataku nożownika pochodzenia sudańskiego. Ponadto został opublikowany audyt w sprawie gangów gwałcicieli, który wykazał, że urzędnicy i policja latami tuszowali te gwałty z obawy przed oskarżeniami o rasizm. Presja na Starmera narastała ze wszystkich stron.

18 czerwca odbyły się wybory uzupełniające, które Burnham zwyciężył z łatwością. Wtedy było już prawie pewne, że jeśli Keir Starmer nie ustąpi, to Andy Burnham rzuci wyzwanie o przywództwo w partii i tym samym o fotel premiera. Ostatecznie, po konsultacjach z doradcami i bliskimi, w poniedziałek 22 czerwca Keir Starmer ogłosił, że podaje się do dymisji jako premier Wielkiej Brytanii i lider Partii Pracy. Zapowiedział także plan wyborów wewnętrznych na nowego lidera partii, jednak do dnia pisania eseju (29 czerwca) jedynym kandydatem pozostaje Andy Burnham.

Nowa nadzieja – Andy Burnham

W obecnej sytuacji nasuwają się zatem następujące pytania: kim jest nowa nadzieja Partii Pracy – Andy Burnham i dlaczego on, a nie którykolwiek członek gabinetu, jest faworytem na urząd premiera? 

Odpowiedź tkwi w jego unikalnej pozycji politycznej, którą budował przez ostatnią dekadę z dala od Westminsteru. Jako wieloletni burmistrz Wielkiego Manchesteru, Burnham zyskał przydomek „Króla Północy”. Dał się poznać jako polityk pragmatyczny, potrafiący twardo bronić interesów lokalnych społeczności – co udowodnił m.in. podczas głośnych starć z rządem Borisa Johnsona w czasie pandemii. Podczas gdy ministrowie z gabinetu Keira Starmera firmowali swoimi twarzami niepopularne decyzje, takie jak odebranie dodatków paliwowych emerytom czy kontrowersyjny Family Farms Tax, Burnham pozostawał czysty. Nie obciążał go żaden z ostatnich skandali wizerunkowych, w tym sprawa Petera Mandelsona. Dla zmęczonego społeczeństwa stał się symbolem powrotu do korzeni Partii Pracy – politykiem z prowincji, który rozumie problemy zwykłych ludzi, a nie będącym technokratą z Londynu. Oddanie mandatu przez Josha Simonsa i błyskawiczne zwycięstwo Burnhama w wyborach uzupełniających w Makerfield dało mu ostateczny, świeży mandat demokratyczny do przejęcia władzy oraz pokazało, że jest w stanie odzyskiwać wyborców, którzy wcześniej przeszli na stronę Reform UK.

Manchesterism – socjalizm przyjazny biznesowi

Fundamentem programu politycznego, z którym Andy Burnham zamierza wejść na 10 Downing Street, jest tzw. Manchesterism. To autorska doktryna, stanowiąca próbę przełamania dotychczasowego impasu ideologicznego wewnątrz Labour. Burnham odrzuca zarówno dogmatyczny, skrajnie lewicowy socjalizm ery Jeremy’ego Corbyna, jak i chłodny, menedżerski centryzm Starmera, który wyborcy uznali za pozbawiony kręgosłupa.

Manchesterism w praktyce opiera się na trzech filarach:

• Decentralizacji władzy (Devolution) – Burnham uważa, że regiony powinny same decydować o swoich wydatkach i polityce społecznej, odchodząc od koncentracji władzy w Pałacu Westminsterskim.

• Silnych usługach publicznych pod kontrolą społeczną – sukces jego reformy transportowej w Manchesterze udowodnił, że usługi publiczne mogą działać sprawnie bez nastawienia na czysty zysk korporacyjny.

• Pragmatycznym partnerstwie z prywatnym kapitałem – w przeciwieństwie do tradycyjnej lewicy, Burnham nie walczy z biznesem. Jego celem jest tworzenie stabilnych warunków dla inwestorów, pod warunkiem, że generują oni dobrze płatne miejsca pracy i wspierają lokalną infrastrukturę.

Ta wizja „socjalizmu przyjaznego biznesowi” ma stać się tarczą w walce z rosnącą w siłę partią Reform UK. Burnham chce udowodnić mieszkańcom północnej i środkowej Anglii, że stabilność ekonomiczną i poczucie bezpieczeństwa można odbudować bez uciekania się do populistycznych i radykalnych haseł oraz podżegania do zamieszek na tle etnicznym.

Zakończenie

Okres od referendum w sprawie Brexitu był czasem olbrzymiej destabilizacji ekonomiczno-społeczno-politycznej dla Wielkiej Brytanii. Bilans sześciu premierów w ciągu 10 lat, którzy w większości odchodzili po fiaskach i politycznych skandalach, to smutna rzeczywistość systemu politycznego Zjednoczonego Królestwa. System większościowy dał w 2024 roku pełnię władzy Partii Pracy, choć uzyskała ona zaledwie 33,7% głosów, jednak uwikłana skandalami i niezdolna do łagodzenia konfliktów wewnętrznych dostała w wyborach lokalnych z 2026 roku „żółtą kartkę” od społeczeństwa. Napięcia społeczne napędzają partie prawicowe, a lewicowy elektorat, niezadowolony z braku stanowczego oporu Starmera wobec działania Izraela w Gazie i jego wojnie z Iranem i Hezbollahem, przechodzi w stronę partii Zielonych. Czas pokaże, czy Burnham będzie w stanie odwrócić trend i utrzymać Labour u władzy. Przed nim wiele wyzwań, do których doprowadziły poprzednie rządy, a których nie potrafiły rozwiązać. Czy „Król Północy” będzie w stanie zaimplementować skutecznie swój plan gospodarczy, czy też jak jego poprzednicy polegnie pod presją skandali i napięć społecznych?