Zarys sytuacji geopolitycznej Tadżykistanu

Relacje Tadżykistanu z Sąsiadami  

Po uzyskaniu przez państwa Azji Środkowej niepodległości po upadku Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, ich granice i relacje ze sobą nawzajem pozostają przedmiotem licznych, choć często niezauważonych przez szerszą społeczność międzynarodową konfliktów. Nie inaczej jest z Tadżykistanem – państwem, które ogłosiło swoją niepodległość 9 września 1991 roku, z liczbą mieszkańców wynoszącą około 10,5 miliona ludzi oraz Emomali Rachmonem, który nieprzerwanie od 1994 roku pełni funkcję “prezydenta” republiki ze stolicą w Duszanbe. Państwo to zmaga się z wieloma problemami w tym niezbyt stabilnym regionie świata. Tadżykistan pozostaje w długoletnim sporze z Kirgistanem o podział granic i zasoby naturalne. Do jego wyzwań dochodzi jeszcze konflikt z odrodzonym niedawno Islamskim Emiratem Afganistanu, z którego terytorium działają grupy biorące sobie za cel destabilizację czy nawet zlikwidowanie państwa tadżyckiego i zastąpienie go reżimem islamskim. Do bolączek Tadżykistanu dokłada się problem balansowania pomiędzy wpływami dwóch lokalnych hegemonów, czyli szybko rosnącej potęgi gospodarczej jaką jest Chińska Republika Ludowa oraz uważającą się za patrona i gwaranta niepodległości całej Azji Środkowej Federacji Rosyjskiej. Presję ze strony Rosji wzmacnia także fakt, że sprawcy niedawnych ataków terrorystycznych na Crocus City Hall pod Moskwą zostali zidentyfikowani jako obywatele Tadżykistanu. Relacje z Uzbekistanem i Turkmenistanem też bywają napięte z powodu zależności w rozdziale i dysponowaniu przez państwa regionu zasobami naturalnymi, przede wszystkim wodą. Władze w Duszanbe muszą wypracować dzisiaj strategię, która pozwoli na zabezpieczenie państwa tadżyckiego przed wszystkimi zagrożeniami zewnętrznymi oraz wykorzystanie koniunktury geostrategicznej do pełnej realizacji potencjału gospodarczego państwa. Jednak jakie są główne bolączki tadżyckiego rządu i w jaki sposób mógłby on poprawić swoją sytuację?

Zacznijmy od kwestii najbardziej kluczowej dla całego regionu. Jest nim mianowicie dostęp do słodkiej wody. Głównym problemem w tym zakresie jest nierównomierny zakres, w jakim państwa regionu zaopatrzone są w jej zasoby, potrzebne im wszystkim do rozwoju rolnictwa i hodowli. Główne rzeki Azji Centralnej to Syr-Daria i Amu-Daria, które swoje główne źródła mają właśnie w Tadżykistanie i Kirgistanie. Powoduje to konflikty z sąsiadami tych państw, w szczególności z Uzbekistanem, ponieważ PKB tego państwa jest w ponad 20% zależny od rolnictwa, ze szczególnym uwzględnieniem upraw bawełny, której Uzbekistan był swego czasu jednym z największych eksporterów na świecie. Warto wspomnieć, że to Tadżykistan jest najbardziej uzależnionym od rolnictwa państwem Azji Centralnej, lecz różnica pomiędzy nim a Uzbekistanem jest następująca: Tadżykistan posiada na swoim terytorium zasoby słodkiej wody potrzebne do rozwoju rolnictwa, Uzbekistan natomiast jest uzależniony od dostępu do niej z zewnątrz. Powoduje to spięcia pomiędzy tymi dwoma państwami. Z kolei spór o wodę z Turkmenistanem nie jest dla tego kraju tak kluczowy jak dla Uzbekistanu, bowiem turkmeńska gospodarka w zdecydowanie mniejszym stopniu polega na rolnictwie. Powodem tego jest fakt, że za ponad 90% PKB tego kraju odpowiada wydobycie i eksport surowców naturalnych, w tym głównie gazu ziemnego. Jednak woda pitna dalej potrzebna jest do zaspokojenia najbardziej podstawowych potrzeb populacji Turkmenistanu zamieszkującej południe państwa. Konflikty na tle dostępu do wody potęguje jeszcze inny wymiar jej wykorzystania. Ponad 90% energii elektrycznej czerpanej przez Tadżykistan pochodzi z hydroelektrowni. Jednakże każda zapora zbudowana na którejkolwiek z rzek grozi ograniczeniami dla rolnictwa Uzbekistanu oraz turkmeńskiej populacji. Problem dostępu do wody powoduje także spięcia pomiędzy dwoma państwami relatywnie dobrze w nią zaopatrzonymi. W 2021 roku wybuchł mianowicie krótki otwarty konflikt zbrojny pomiędzy Tadżykistanem a Kirgistanem, który pochłonął 90 ofiar śmiertelnych.W 2022 roku kolejna konfrontacja pochłonęła już 100 ofiar. Były one powiązane z Woruch, czyli enklawą Tadżykistanu na terenie Kirgistanu i konfliktem o kontrolę nad infrastrukturą wodną w regionie. Dopiero w 2025 roku oba państwa podpisały porozumienie, w którym ustaliły podział terytorium na granicy oraz dostęp do infrastruktury. 

Przejdźmy teraz do innego zagadnienia komplikującego stosunki pomiędzy państwami regionu. Jest nim mianowicie międzynarodowy terroryzm i obecność organizacji takich jak ISIS-K na obszarze Azji Centralnej. ISIS-K to inaczej Państwo Islamskie Prowincji Chorasan. Grupa ta po upadku Państwa Islamskiego Iraku i Syrii z rąk międzynarodowej koalicji w 2019 roku nasiliła swoje ataki, stając się jedną z najbardziej aktywnych komórek islamistycznych na świecie. Największy pogłos grupa ta uzyskała po atakach w 2024 roku w irańskim Kermanie oraz zamachu na Crocus City Hall w Rosji. Swoje siedziby ISIS-K miało głównie w Afganistanie, gdzie walczyło przeciwko siłom międzynarodowej koalicji. Sytuacja zmieniła się w latach 2022-2023, kiedy kontrofensywa nowo powstałego rządu Talibów zmusiła komórki ISIS-K do rozproszenia. Władzy w Kabulu udało się znacząco osłabić struktury ISIS-K w Afganistanie i ograniczyć jego zdolność do kontrolowania terytorium. Na skutek tych wydarzeń grupa przyjęła bardziej międzynarodowy charakter, rezygnując z koncentracji w samym Afganistanie, z którego została częściowo wypchnięta na rzecz poszerzenia zakresu działalności i ataku na główne siły regionu. Dowodem na to są właśnie incydenty w Iranie i Rosji. Tadżykistan od ponownego przejęcia władzy w Afganistanie przez Talibów przyjął wobec nich postawę otwarcie wrogą. Emomali Rachmon oskarżal nowy rząd w Kabulu o bycie źródłem terroryzmu i ekstremizmu. Jednak to właśnie odwrócenie jego oczekiwań w tym zakresie i twarda postawa, jaką Talibowie okazali wobec ISIS-K okazała się bardziej niekorzystna dla państwa tadżyckiego. Bowiem ISIS-K w swoich nowych operacjach skupiło się na rekrutacji własnie obywateli Tadżykistanu. Odbywało się to jednak nie na terenie państwa tadżyckiego, gdzie kontrola tajnych służb jest mocno rozwinięta, a świeckość państwa jest jedną z naczelnych polityk rządu pomimo przeważająco muzułmańskiej populacji kraju. Rekrutowano raczej migrantów zarobkowych narodowości tadżyckiej pracujących za granicą, których jest całkiem sporo, bowiem w 2024 roku prawie połowa PKB Tadżykistanu (około 48%) pochodziła z przekazów pieniężnych obywateli tadżyckich pracujących za granicą. Tak właśnie było ze sprawcami ataku na Crocus City Hall, którzy zostali zrekrutowani i zradykalizowani już na terytorium Federacji Rosyjskiej. Na dodatek w kwietniu 2024 roku niemieckie służby aresztowały siedem osób powiązanych z ISIS-K planujących ataki na terenie Niemiec, z których aż pięć było obywatelami Tadżykistanu. Jak pokazują te wydarzenia, pośrednie wyjście ISIS-K z Afganistanu spowodowało jeszcze większy ciężar dla rządu w Duszanbe oraz zagrożenie radykalizacją dla obywateli tadżyckich. Mówiąc o Talibach nie można nie wspomnieć też o Dżamaat Ansarullah. Jest to organizacja tadżyckich Talibów działająca z terytorium Afganistanu. Operuje ona głównie przy granicy afgańsko-tadżyckiej, pełniąc niekiedy nawet role afgańskiej straży granicznej. W przeciwieństwie do ISIS-K utrzymuje ona bliskie relacje z Talibami, korzystając z ich przyzwolenia oraz wsparcia logistycznego i stawia sobie za cel obalenie świeckiej władzy w Tadżykistanie oraz ustanowienie w Duszanbe islamskiego emiratu. Z jej powodu stosunek rządu tadżyckiego do władzy Talibów pozostaje nieprzerwanie od 2021 roku, czyli od wycofania się z Afganistanu sił międzynarodowych, otwarcie wrogi. Z tych względów relacje między Kabulem i Duszanbe są dzisiaj de facto nieistniejące, a jedynym działaniem podejmowanym przez Tadżykistan wobec afgańskiego państwa jest ciągłe umacnianie swojej południowej granicy i próba całkowitego jej zamknięcia przed potencjalnym zagrożeniem terrorystycznym, które według Duszanbe stanowi terytorium Afganistanu. Według Departamentu Stanu USA właśnie te dwie grupy, czyli ISIS-K oraz Dżamaat Ansarullah, stanowią dla Tadżykistanu główne zagrożenie terrorystyczne, przy czym istnieje widoczne rozgraniczenie w tym, czego to zagrożenie dotyczy. Państwo Islamskie Chorasanu jest odpowiedzialne głównie za radykalizację tadżyckich obywateli za granicą, a Dżamaat Ansarullah stanowi bezpośrednie zagrożenie dla rządu w Duszanbe. 

W fortyfikowaniu południowej granicy kraju pomagają inwestycje Państwa Środka. Tadżykistan jest bowiem dużym obiektem zainteresowań rządu w Pekinie. Wpływa na to bliskość geograficzna Chin, z którymi Tadżykistan dzieli swoją wschodnią granicę, ale także malejące wpływy rosyjskie spowodowane związaniem sił Moskwy w Ukrainie. Granica Tadżykistanu z Chinami wydaje się dzisiaj najbardziej stabilna. Spowodowane jest to głównie umową, jaką Duszanbe podpisało z Chińską Republiką Ludową w 2011 roku, według której Tadżykistan zrzekł się na rzecz ChRL części Gór Pamir, a w zamian otrzymał od Pekinu zrzeczenie się praw do terytoriów w głębi kraju. Na stosunkowo dobre relacje pomiędzy azjatyckim gigantem a państwem tadżyckim wpływają również chińskie inwestycje w przemysł wydobywczy Tadżykistanu. Chiny pomogły bowiem w uratowaniu przed upadkiem Tajikistan Aluminium Company (TALCO). TALCO jest państwowym gigantem wydobywczym i stanowi de facto fundament tadżyckiej gospodarki oraz główne źródło twardej waluty dla władz w Duszanbe. Chińską pomoc w rozwoju ekonomicznym kraju widać przede wszystkim w wynoszącej 200 milionów dolarów inwestycji w spółkę córkę TALCO, czyli TALCO Gold, w której 50% udziałów posiada chiński gigant Tibet Huayu Mining. W 2024 roku ChRL była najważniejszym partnerem handlowym Duszanbe zarówno pod względem importu, jak i eksportu. Wymiana ta jest jednak dość nierówna. W dość przewidywalny i widoczny sposób handel ma więcej korzyści dla strony chińskiej. Chińczycy importują z Tadżykistanu głównie surowce naturalne. W 2024 roku aż 61% tadżyckiego eksportu do Chin stanowiły rudy metali. Handel w drugą stronę jest za to o wiele bardziej zdywersyfikowany, bez jednej dominującej gałęzi. Pekin sprzedaje Duszanbe o wiele bogatszą gamę towarów, której wartość jest znacznie większa. W 2024 roku import z Chin kosztował bowiem Tadżyków 3,5 miliarda dolarów, a eksport idący w drugą stronę miał już wartość tylko 343 milionów USD. Jak wynika z danych powyżej, Chiny wydają się traktować Tadżykistan przede wszystkim jako rynek zbytu dla swoich produktów oraz bazę surowcową. Nie zmienia to faktu, że to Pekin jest dzisiaj najważniejszym dla Duszanbe źródłem bezpośrednich inwestycji zagranicznych. W okresie 2000-2023 Chiny zainwestowały w Tadżykistan aż 6,4 miliarda dolarów. Dla porównania w 2023 roku PKB Tadżykistanu wynosił około 12,2 miliardy dolarów. 

Tadżykistan pozostaje jednym z państw Azji Centralnej, którego polityka zagraniczna jest w największym stopniu uzależniona od uwarunkowań geograficznych i bezpieczeństwa. Konflikty o zasoby wodne, niestabilność ze strony Afganistanu, zagrożenie ze strony organizacji terrorystycznych oraz rosnąca rywalizacja mocarstw sprawiają, że władze w Duszanbe są zmuszone do prowadzenia wielokierunkowej polityki zagranicznej. Jednocześnie państwo dysponuje atutami, które mogą sprzyjać jego rozwojowi, przede wszystkim znacznymi zasobami hydroenergetycznymi oraz rosnącym znaczeniem jako uczestnika regionalnych projektów rozwoju infrastruktury i handlu. O przyszłej pozycji Tadżykistanu zdecyduje więc nie tyle sam potencjał gospodarczy kraju, ile zdolność do utrzymania stabilności wewnętrznej, ograniczania zagrożeń bezpieczeństwa oraz umiejętnego równoważenia wpływów najważniejszych aktorów zewnętrznych.