Mistrzostwa świata FIFA jako starcie kultur, zwyczajów i norm społecznych oraz narzędzie soft power

Mistrzostwa świata w piłce nożnej to wydarzenie, które co cztery lata przyciąga uwagę zarówno zapalonych kibiców, jak i osób na co dzień mniej zainteresowanych futbolem. Sam turniej oraz okres go poprzedzający generują ogromną liczbę informacji dotyczących sytuacji organizatorów, styczności przyjezdnych kibiców z innymi kulturami, składów reprezentacji, zakazów, norm kulturowych czy kwestii politycznych. Popularność piłki nożnej oraz powszechna dostępność telewizji sprawiają, że wydarzenie to staje się globalnym fenomenem medialnym. Szacuje się, że finał Mistrzostw Świata 2022 w Katarze obejrzało około 1,5 miliarda ludzi, co stanowi absolutny rekord – a prognozy wskazują, że kolejne edycje mogą pobić ten wynik.

Kontrowersje wokół mundialu w Rosji (2018)

Mimo sportowego charakteru wydarzenia, tak ogromna impreza nie może obyć się bez kontrowersji. W przypadku mundialu w Rosji w 2018 roku głównym źródłem napięć była aneksja Krymu oraz agresja w Donbasie. Dodatkowo żaden członek brytyjskiego rządu ani rodziny królewskiej nie pojawił się na turnieju po zamachu na podwójnego agenta Sergeia Skripala i jego córkę Yulię, dokonanym przez członków rosyjskiego wywiadu.

Kolejnym problemem był powszechny rasizm w rosyjskich strukturach kibicowskich. Szczególnie głośnym przypadkiem stał się mecz Ligi Mistrzów, podczas którego kibice CSKA Moskwa znieważyli na tle rasowym Yaya Touré, piłkarza Manchesteru City pochodzącego z Wybrzeża Kości Słoniowej. Touré sugerował później, że jeśli Rosja nie podejmie działań przeciwko rasizmowi, część piłkarzy może zbojkotować mundial.

Kontrowersje wokół mundialu w Katarze (2022)

Mistrzostwa świata w Katarze również obfitowały w napięcia, wynikające przede wszystkim z odmienności kulturowej między światem arabskim a zachodnim. Restrykcyjne zasady prawa szariatu, szczególnie dotyczące kobiet, sprawiły, że dla wielu kibiców przyjazd do Kataru był trudnym doświadczeniem.

Sam wybór Kataru jako gospodarza budził wątpliwości. Kraj ten nie posiada tradycji piłkarskiej porównywalnej z państwami europejskimi czy południowoamerykańskimi. Oficjalnie tłumaczono tę decyzję chęcią zbliżenia świata arabskiego z zachodnim, jednak liczne doniesienia wskazywały na korupcję i „darowizny” kierowane do FIFA.

Katar nie był również gotowy infrastrukturalnie – w krótkim czasie powstały nowe stadiony, co wiązało się z fatalnymi warunkami pracy dla pracujących przy ich budowie ludzi . Według Kataru zmarło trzech robotników, natomiast niezależne badania NGOs i mediów wskazują na nawet 6500 ofiar. Brak dokumentacji pracowników oraz niechęć katarskich władz do współpracy rodziły podejrzenia o pracę przymusową, głównie robotników z Indii, Nepalu, Pakistanu i Bangladeszu.

Dodatkowo Katar zakazał sprzedaży alkoholu na stadionach, powołując się na zasady islamu, co dla wielu kibiców było znaczącym ograniczeniem.

Kontrowersje wokół aktualnych mistrzostw świata

Także obecna edycja mistrzostw nie obyła się bez problemów. Już w miesiącach poprzedzających turniej doszło do zamieszek w Guadalajarze, gdzie po zabójstwie jednego z przywódców kartelu jego członkowie wyszli na ulice, zabijając ludzi i podpalając samochody.

Stany Zjednoczone, jako główny gospodarz, również generowały liczne napięcia. Reprezentacja Iranu uczestniczy w turnieju na specjalnych zasadach – ma bazę w Meksyku, a do USA przylatuje wyłącznie na mecze i opuszcza kraj tego samego dnia. Administracja Trumpa tłumaczy to potencjalnym zagrożeniem ze strony irańskich zawodników.

Dodatkowo mecz Iran–Egipt w Seattle został ogłoszony „Pride Match”, co wywołało ogromne kontrowersje, ponieważ oba państwa są w większości muzułmańskie i przestrzegają prawa szariatu, które zakazuje homoseksualizmu, często karząc go śmiercią.

Amerykańskie służby odmówiły również wstępu do kraju somalijskiemu sędziemu Omarowi Artanowi, powołując się na podejrzenia o współpracę z organizacją terrorystyczną Al‑Shabab. Somalia znajduje się na liście państw objętych przez Stany Zjednoczone dodatkowymi restrykcjami imigracyjnymi. Obecność agentów ICE na stadionach również budzi sprzeciw części opinii publicznej.

Amerykański wpływ na przebieg mistrzostw świata pokazał się po raz kolejny, gdy po meczu 1/16 finału między USA oraz Bośnią i Hercegowiną, FIFA postanowiła umorzyć karę amerykańskiemu zawodnikowi Folarinowi Balogunowi, który wcześniej w trakcie meczu otrzymał czerwoną kartkę za brutalny faul. FIFA powołała się na przepisy dyscyplinarne, co oznacza, że jeśli w przeciągu roku Balogun dopuści się kolejnego podobnego przewinienia, kara zostanie wykonana. Według anonimowego doniesienia, decyzja o ta została podjęta po prywatnym telefonie między prezydentem Donaldem Trumpem a prezesem FIFA Giannim Infantino. Odwołanie kary dla kluczowego zawodnika reprezentacji USA spotkało się z negatywną reakcją wielu trenerów i zawodników, a w szczególności ze strony Królewskiego Belgijskiego Związku Piłki Nożnej, ponieważ to z właśnie Belgią Stany Zjednoczone zagrają następny mecz, w którym to Balogun nie powinien móc występować. Sytuacja ta przez selekcjonera drużyny Belgii została przyrównana do żartu.

Wyraźnie widoczny jest także amerykański konsumpcjonizm. Od początku mistrzostw pojawiały się głosy dotyczące kultury napiwków. Federalna minimalna płaca wynosi 7,25 USD na godzinę, lecz dla pracowników otrzymujących napiwki – jedynie 2,13 USD. Z tego powodu napiwki na poziomie 20% są normą, a ich brak uznawany jest za nieuprzejmy. Wielu przyjezdnych nie było przyzwyczajonych do takich zwyczajów, więc niektóre restauracje zaczęły automatycznie doliczać 20% do rachunku jako opłatę serwisową.

Kolejnym problemem są koszty – bilety na obecne mistrzostwa są wyjątkowo drogie, a oficjalna strona FIFA umożliwia odsprzedaż biletów nawet za trzykrotność ceny. Wprowadzono także obowiązkowe przerwy na nawodnienie zawodników, które w USA wykorzystywane są przez telewizję FOX do emisji reklam – co jest przykładem „zamerykanizowania” turnieju.

Podobnie odbierane jest ogłoszenie przez FIFA koncertu muzycznego w przerwie finału, wzorowanego na „Halftime Show” podczas Super Bowl, co nie podoba się tradycyjnym fanom piłki nożnej. 

Zakończenie:

Przykłady te pokazują, że mimo starań FIFA, mistrzostwa świata – które mają być czasem jednoczenia się w miłości do sportu i własnych narodów – często stają się areną konfliktów rasowych, etnicznych i kulturowych. Rozmiar wydarzenia nie sprawia, że inne problemy znikają; przeciwnie, może je uwypuklić lub pogorszyć.