Październik 1956: Warszawa-Moskwa a Pekin. Fiasko sowieckiej interwencji zbrojnej w Polsce.

Proces polityczny, który doprowadził do kryzysu w październiku 1956, gwałtownie przyspieszył po śmierci I Sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta w marcu 1956. Za rządów jego następcy, Edwarda Ochaba, doszło do zwolnienia z więzień tysięcy więźniów politycznych oraz przeprowadzenia procesów rehabilitacyjnych. Przełomowy był jednak Poznański Czerwiec 1956, kiedy protesty robotnicze zostały krwawo stłumione przez wojsko i milicję. Wydarzenia w Poznaniu wywołały spory wewnątrz kierownictwa PZPR, które podzieliło się na dwie zwalczające się frakcje: „natolińczyków” i „puławian”. Kulminacją tych napięć miało być zwołanie VIII Plenum KC PZPR w dniach 19-21 października 1956, podczas którego planowano wybrać na stanowisko I Sekretarza Władysława Gomułkę – kojarzonego z tzw. „nacjonalistycznym odchyleniem” – oraz ograniczyć wpływy popieranego przez Moskwę stronnictwa „natolińczyków”.  

Te plany wywołały wielkie zaniepokojenie w Moskwie, która uważała, że obsada kluczowych stanowisk w PZPR nie może odbywać się bez zgody Kremla. 19 października, na kilka godzin przed rozpoczęciem obrad Plenum, na lotnisku w Warszawie wylądowała radziecka delegacja na czele z Nikitą Chruszczowem i wyższymi dowódcami wojskowymi. Chruszczow miał w emocjonalny sposób wykrzyczeć witającemu go na płycie lotniska Ochabowi: „Ten numer nie przejdzie!”. Obrady Plenum zostały przerwane, a w Belwederze rozpoczęły się wielogodzinne burzliwe rozmowy z delegacją sowiecką. Chruszczow kategorycznie zażądał, aby przedstawiciele „natolińczyków” znaleźli się w nowym Biurze Politycznym, grożąc w przeciwnym razie interwencją zbrojną. Lista wskazanych przez Chruszczowa: Konstanty Rokossowski, Edward Gierek, Aleksander Zawadzki, Franciszek Jóźwiak, Zenon Nowak. Warto dodać, iż Chruszczowowi zależało zwłaszcza na obecności Rokossowskiego w nowym Biurze. 

W trakcie rozmów stacjonujące w Polsce jednostki Północnej Grupy Wojsk Armii Sowieckiej opuściły koszary na Dolnym Śląsku i Pomorzu, ruszając pancernymi kolumnami na Warszawę. Jednocześnie odnotowano koncentrację sił sowieckich w NRD i na granicy z ZSRS, na redzie portu gdańskiego zacumowały sowieckie okręty desantowe, a polskie jednostki z Modlina, Kazunia i Legionowa zostały podporządkowane ministrowi obrony Rokossowskiemu w celu wsparcia sowieckiego marszu. Kolumny pancerne zatrzymały się ostatecznie ok. 100-150 km od Warszawy.

Kluczową rolę w powstrzymaniu militarnego scenariusza odegrała odpowiedź komunistycznych Chin pod przywództwem Mao Zedonga. Po śmierci Stalina w 1953, w obozie komunistycznym narastała rywalizacja między Pekinem a Moskwą, a Mao traktował Chruszczowa jako partnera równorzędnego, a nie nadrzędnego przywódcę. Na wieść o sowieckiej interwencji w Polsce, władze chińskie przekazały do Moskwy stanowczy sprzeciw, grożąc podjęciem własnych działań w przypadku kontynuowania agresji. 22 października 1956 Mao oświadczył ambasadorowi ZSRS w Pekinie, że należy zaakceptować wybór Gomułki. Podczas późniejszych narad w Moskwie w dniach 23-30 października delegacja chińska jako jedyna konsekwentnie przeciwstawiła się zbrojnemu rozwiązaniu.

Obrady VIII Plenum wznowiono po odlocie delegacji sowieckiej 20 października. Gomułka wygłosił referat programowy, w którym potępił błędy okresu stalinizmu i rządów Bieruta. W przeprowadzonych następnie tajnych wyborach Konstanty Rokossowski nie uzyskał wystarczającego poparcia i nie wszedł do Biura Politycznego, w którym znaleźli się natomiast m.in. Edward Gierek i Aleksander Zawadzki. Odrzucenie Rokossowskiego wywołało początkowo ponowne wahania Chruszczowa i Prezydium KC KPZS, które rozważało wznowienie interwencji w celu usunięcia Gomułki. Ostatecznie jednak 24 października wojska radzieckie otrzymały rozkaz powrotu do koszar. Na osiągnięty kompromis złożyło się kilka czynników: stanowczy opór Chin, zapewnienia Gomułki, że Polska pozostanie wiernym członkiem bloku komunistycznego i Układu Warszawskiego, a także narastający kryzys i rewolucja na Węgrzech. Osiągnięty kompromis wynikał również z szerszej sytuacji politycznej w całym bloku wschodnim. Istotne znaczenie miały równolegle rozwijające się wydarzenia na Węgrzech, gdzie 23 października rozpoczęło się powstanie przeciwko władzy komunistycznej i dominacji Związku Sowieckiego. Jednakże w przeciwieństwie do polskich przemian, które zakończyły się kompromisem z Moskwą, dążenie Węgrów do głębszej zmiany politycznej doprowadziło do zbrojnej interwencji Armii Sowieckiej i krwawej pacyfikacji powstania. Wydarzenia na Węgrzech ukazały tym samym granice tolerancji Kremla wobec prób zmian zachodzących w państwach satelickich.  

Październik 1956 stanowił zatem istotny punkt zwrotny w powojennej historii Polski. Powrót Gomułki do władzy i rezygnacja Moskwy z bezpośredniej interwencji pozwoliły na przeprowadzenie ograniczonych zmian politycznych oraz zmniejszenie części wpływów sowieckich. 26 października zwolniony został z internowania kardynał Stefan Wyszyński. Ponadto, w wyniku amnestii wolność odzyskały dziesiątki tysięcy więźniów. Rozpoczęto również procesy przeciw niektórym działaczom stalinowskiego aparatu represji. Nie oznaczało to jednak odzyskania pełnej suwerenności ani odejścia od systemu komunistycznego. Gomułka utrzymał dotychczasowe podstawy ustrojowe i sojusz z ZSRS, uzyskując jednocześnie większą swobodę w kształtowaniu polityki wewnętrznej. W warunkach zimnej wojny zakres samodzielności państw bloku wschodniego zależał zarówno od presji społecznej i sytuacji wewnętrznej, jak i od układu sił międzynarodowych oraz gotowości Kremla do użycia siły. Polski Październik był więc zarazem sukcesem ograniczonej emancypacji politycznej i dowodem trwałości sowieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej. 

---

Bibliografia:

1. Wróbel J., Zagrożenie interwencją sowiecką w Polsce w październiku 1956 r., Przystanek Historia, 16 października 2026, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/129303,Zagrozenie-interwencja-sowiecka-w-Polsce-w-pazdzierniku-1956-r.html
2. Prof. Dudek: Interwencja sowiecka w październiku 1956 r. właściwie się rozpoczęła, Gazeta Prawna, 20 października 2016, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/986004,prof-dudek-interwencja-sowiecka-w-pazdzierniku-1956-r-wlasciwie-sie-rozpoczela.html
3. Dudek A., Polski Październik ’56 | Dudek o Historii, 21 października 2023, https://youtu.be/ItVhmZo0XbQ?si=deKYd9rCDvwOPMsS
4. Réka Kiss: Węgierska rewolucja i walka o wolność w 1956 roku, Instytut Pamięci Narodowej, 23 października 2026, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/172480,Rka-Kiss-Wegierska-rewolucja-i-walka-o-wolnosc-w-1956-roku.html
5. Władysław Gomułka I sekretarzem KC PZPR, Muzeum Historii Polski, https://muzhp.pl/kalendarium/wladyslaw-gomulka-i-sekretarzem-kc-pzpr
6. Życiorys, Instytut Prymasa Wyszyńskiego, https://instytutwyszynskiego.pl/zyciorys/
7. Kuczyński W., Mój październik 1956, Październik ’56, 31 października 2017, https://pazdziernik56.pl/moj-pazdziernik-1956/