Kanada i Unia Europejska: sojusz wykuty w Waszyngtonie

17 września 2026 roku Mark Carney wszedł na mównicę Parlamentu  Europejskiego w Strasburgu i przyjął propozycję, jaką dzień wcześniej złożyła mu Ursula von der Leyen: uczynienia Kanady pierwszym „członkiem stowarzyszonym” Unii Europejskiej. Zastrzegł, że sam status pozostaje niezdefiniowany i nakreślił, co faktycznie proponuje – głębszą integrację w handlu, obronności, minerałach krytycznych, sztucznej inteligencji, energetyce, przestrzeni kosmicznej i usługach finansowych. Powitanie było entuzjastyczne: owacja na stojąco, europosłowie robiący sobie z nim zdjęcia, jeden w kanadyjskim dresie hokejowym. Nad całym przemówieniem unosiła się jednak groźba Donalda Trumpa, który dzień wcześniej nazwał propozycję potencjalnie „wrogim aktem” i zapowiedział bardzo poważne cła wobec samej Unii – kolejny dowód na to, że to nie wspólna wola Ottawy i Brukseli, lecz nacisk Waszyngtonu najsilniej napędza to zbliżenie.

Fundamenty sprzed kryzysu:

Stosunki kanadyjsko-unijne należą do najstarszych sformalizowanych relacji Wspólnot Europejskich z państwem uprzemysłowionym, lecz przez większość swojej historii pozostawały politycznie drugorzędne wobec osi transatlantyckiej z Waszyngtonem. Ich instytucjonalny szkielet budowano stopniowo, małymi krokami, przez niemal pół wieku:

  1976  –  Umowa ramowa o współpracy handlowej i gospodarczej – pierwsza tego rodzaju umowa Wspólnot Europejskich z państwem uprzemysłowionym, podpisana za rządów Pierre’a Trudeau.

 1990 – Deklaracja Transatlantycka ustanawia pierwsze ramy regularnych konsultacji politycznych między Ottawą a Wspólnotami.

1996 – Wspólna Deklaracja Polityczna i Plan Działania – zobowiązania do współpracy m.in. przy promowaniu demokracji w Europie postkomunistycznej.

2004 – Agenda Partnerstwa Kanada–UE otwiera rozmowy o pełnoprawnej umowie o wolnym handlu – zawieszone już w 2006 roku wobec oporu części państw członkowskich.

2009 – Start negocjacji CETA oraz podpisanie umowy o transporcie lotniczym.

Październik 2016 – Kryzys waloński: regionalny parlament Walonii przez dziesięć dni blokuje zgodę Belgii na podpisanie CETA, zmuszając Radę UE do przesunięcia ceremonii i obnażając, jak głęboko podzielona bywa Unia nawet wobec bliskiego partnera.

30 października 2016 – Podpisanie CETA oraz równoległej Umowy o Partnerstwie Strategicznym (SPA), obejmującej dialog polityczny w sprawach praw człowieka, bezpieczeństwa i migracji.

Wrzesień 2017 – Tymczasowe stosowanie CETA znosi niemal wszystkie cła między stronami.

Kanada, jako członek założycielski NATO, od dziesięcioleci uczestniczyła też w europejskiej architekturze bezpieczeństwa jako sojusznik spoza kontynentu, choć bez zakotwiczenia instytucjonalnego porównywalnego z członkostwem. Nawet same negocjacje SPA obnażyły asymetrię priorytetów: Bruksela chciała powiązać umowę handlową z wiążącymi zobowiązaniami w zakresie praw człowieka i klimatu – standardowym elementem unijnych umów z państwami rozwijającymi się – a Ottawa opierała się takim warunkom, wskazując na własną, długą tradycję demokratyczną. Także po wejściu w życie CETA ciężar gospodarczy i strategiczny Kanady pozostawał przytłaczająco kontynentalny – Stany Zjednoczone odbierały około siedmiu na dziesięć dolarów kanadyjskiego eksportu, a więź transatlantycka miała charakter uzupełniający, nie centralny.

Katalizator: druga administracja Trumpa

Punktem zwrotnym była polityka administracji Trumpa wobec Kanady. Na początku 2025 roku Waszyngton nałożył 25-procentowe cła na kanadyjski import i 10-procentowe na energię, powołując się na „stan nadzwyczajny” związany z fentanylem. Towarzyszyły temu powtarzane przez prezydenta sugestie, że Kanada powinna stać się pięćdziesiątym pierwszym stanem USA – retoryka, którą Mark Carney uczynił osią zwycięskiej kampanii wyborczej w kwietniu 2025 roku, zapowiadając koniec „starej relacji integracji” z Waszyngtonem. Na spotkaniu w Gabinecie Owalnym w maju 2025 roku Carney odpowiedział Trumpowi krótko: Kanada „nie jest na sprzedaż”.

Wojna handlowa eskalowała przez kolejne miesiące: rozmowy handlowe załamały się w październiku 2025 roku i wznowiono je dopiero w marcu 2026 roku, bez przełomu. Latem 2026 roku Waszyngton objął cłami do 50 procent towary kanadyjskie o wartości rzędu 28–30 miliardów dolarów; Ottawa odpowiedziała symetrycznie, nakładając cła do 50 procent na około 700 kategorii produktów amerykańskich. 1 lipca 2026 roku, podczas obowiązkowego przeglądu porozumienia CUSMA, Kanada i Meksyk opowiedziały się za jego przedłużeniem na kolejne szesnaście lat – Stany Zjednoczone odmówiły, uruchamiając tryb corocznych przeglądów. Umowa formalnie pozostaje w mocy do 2036 roku, lecz jej długoterminowa architektura stała się przedmiotem sporu.

Skala zjawiska:

131 mld € – łączna wymiana towarami i usługami UE–Kanada w 2025 r. (dane Eurostatu); UE to drugi partner handlowy Kanady;

150 mld € – pułap unijnego instrumentu obronnego SAFE, do którego Kanada uzyskała preferencyjny dostęp;

81,8 mld CAD – kanadyjskie wydatki obronne zapowiedziane w budżecie 2025 na pięć lat;

~70% – udział USA w kanadyjskim eksporcie mimo zbliżenia z Brukselą.

Odpowiedź instytucjonalna: od deklaracji do integracji zbrojeniowej

Na tle rozpadającego się zaufania do Waszyngtonu Ottawa i Bruksela przyspieszyły budowę równoległej architektury współpracy:

23 czerwca 2025 – 20. szczyt Kanada–UE: podpisanie Partnerstwa Bezpieczeństwa i Obrony (sygnatariusze: Kaja Kallas ze strony unijnej oraz kanadyjscy ministrowie Anita Anand i David J. McGuinty) wraz z deklaracją „Nowego Partnerstwa Strategicznego Przyszłości”.

Budżet 2025 – Rząd Carneya zapowiada 81,8 mld CAD na pięć lat na odbudowę Sił Zbrojnych Kanady, wpisując się w logikę unijnego planu zbrojeniowego Readiness 2030 (dawniej ReArm Europe), wartego 800 mld euro.

1 października 2025 – Carney mianuje Johna Hannaforda swoim Pełnomocnym Przedstawicielem przy UE, odpowiedzialnym za handel, bezpieczeństwo ekonomiczne i współpracę obronną.

1 grudnia 2025 – Kanada jako pierwsze państwo spoza Europy kończy negocjacje uczestnictwa w SAFE – unijnym instrumencie pożyczkowym na inwestycje zbrojeniowe, który równolegle wspiera integrację ukraińskiego przemysłu obronnego z bazą europejską. Udział wymaga finansowego wkładu Ottawy; próg 35 procent komponentów spoza UE, EOG-EFTA i Ukrainy zostaje częściowo złagodzony dla kanadyjskich podmiotów.

19 grudnia 2025 – Państwa członkowskie UE formalnie zatwierdzają umowę o udziale Kanady w SAFE.

Wrzesień 2026 – Parlament Europejski zapowiada otwarcie swojego biura łącznikowego w Ottawie – rzadka forma bezpośredniej obecności instytucjonalnej wobec państwa spoza Unii.

16 września 2026 – Podczas orędzia o stanie Unii w Strasburgu von der Leyen, zwracając się bezpośrednio do obecnego na sali Carneya, otwiera drzwi do nadania Kanadzie statusu „pierwszego członka stowarzyszonego” UE.

17 września 2026 – Carney w przemówieniu do Parlamentu Europejskiego przyjmuje propozycję i zapowiada szczyt UE–Kanada w Montrealu.

29–30 października 2026 (zapowiedź) – Planowany szczyt przywódców UE w Montrealu, na którym strony mają doprecyzować kształt nowej relacji.

Doktryna Carneya: „pęknięcie, nie przejście”

Intelektualne ramy tego zwrotu Carney nakreślił w styczniu 2026 roku w Davos, mówiąc o „pęknięciu, nie przejściu” w porządku międzynarodowym i twierdząc, że suwerenność coraz bardziej zależy od zdolności państwa do wytrzymania presji, a nie od negocjowania w pojedynkę z mocarstwami. Ostrzegał wówczas, że gdy państwa negocjują w pojedynkę z dominującym mocarstwem: „negocjujemy z pozycji słabości, akceptujemy to, co nam zaoferowano” – Trump odpowiedział mu następnego dnia. Zamiast wyboru między blokami, Carney forsuje logikę „zmiennej geometrii” – budowania odrębnych koalicji do odrębnych celów, w zależności od wspólnych interesów i wartości oraz solidarności tzw. średnich mocarstw wobec presji ekonomicznej.

“Pęknięcie, nie przejście” – tak Carney opisał obecny moment w porządku międzynarodowym.

Światowe Forum Ekonomiczne, Davos, styczeń 2026.

Przełom w Strasburgu: od przecieku do propozycji

Na początku września „Wall Street Journal” doniósł, że Carney rozważa dla Kanady status „członka stowarzyszonego” UE – kategorię, która formalnie nie istnieje w prawie unijnym. Kanadyjscy urzędnicy szybko zdementowali dążenie do pełnego członkostwa, a sam premier zaczął mówić ostrożniej o „unikalnym sojuszu” opartym na wspólnych wartościach, po tym jak część stolic unijnych zareagowała chłodno na sam pomysł. Tym bardziej znaczące było to, co wydarzyło się 16 września: to nie Carney powtórzył swoją prośbę, lecz sama von der Leyen wskrzesiła i upubliczniła ideę członkostwa stowarzyszonego, otwierając drzwi szerzej, niż ktokolwiek w Ottawie się spodziewał.

“Drogi Marku, powiedziałam, że musimy pilnie na nowo wyobrazić sobie nasze partnerstwa, więc chciałabym wspólnie z tobą otworzyć Kanadzie drzwi do bycia pierwszym członkiem stowarzyszonym Unii Europejskiej.”

Ursula von der Leyen, orędzie o stanie Unii, Strasburg, 16 września 2026.

Decyzja ta oznacza realny zwrot w polityce Brukseli, która jeszcze wcześniej w tym roku odrzuciła zbliżoną propozycję – gdy podobny status dla Ukrainy postulował kanclerz Niemiec Friedrich Merz. Prawnie rzecz biorąc, „członkostwo stowarzyszone” nie istnieje w traktatach unijnych – kategorię trzeba by zbudować od podstaw i zatwierdzić jednomyślnie przez wszystkie 27 państw członkowskich. Reakcje w samym Parlamencie Europejskim były podzielone: liderka frakcji Lewicy, Manon Aubry, zapytała wprost, kto dał von der Leyen mandat do jednostronnego ogłaszania takiej decyzji, a lider Patriotów dla Europy Jordan Bardella krytykował ją z pozycji protekcjonistycznych. Bardziej przychylnie ocenił to rynek – główny ekonomista Berenberg Holger Schmieding nazwał to „dużym krokiem” w budowaniu przez Europę sieci partnerstw z państwami podobnie myślącymi, nie tyle wymierzonym w Stany Zjednoczone, ile służącym zmniejszeniu zależności od nich.

Symbolicznie kłóci się to z niedokończoną sprawą sprzed dekady: sama CETA, podpisana w 2016 roku, wciąż pozostaje jedynie tymczasowo stosowana, bo dziesięć państw członkowskich – w tym Francja, Włochy i Polska – nigdy jej formalnie nie ratyfikowało. Zanim Unia zdefiniuje, czym miałoby być „członkostwo stowarzyszone”, będzie musiała się zmierzyć z tym, że nie dokończyła nawet znacznie skromniejszej umowy handlowej sprzed prawie dziesięciu lat.

Carney przyjmuje ofertę, Trump grozi Europie

17 września Carney przyjął ofertę na forum Parlamentu Europejskiego, zastrzegając, że samo pojęcie „członkostwa stowarzyszonego” wciąż czeka na zdefiniowanie. Nakreślił, co realnie ma na myśli: głębszą integrację w handlu, obronności, minerałach krytycznych, sztucznej inteligencji, energetyce, przestrzeni kosmicznej, badaniach naukowych i usługach finansowych – po to, by obie strony stały się mniej podatne na presję ekonomiczną i geopolityczną. Później dziennikarzom powiedział wprost, że nie zabiega o pełne członkostwo w UE. Powitanie w hemicyklu było entuzjastyczne – owacja na stojąco, europosłowie proszący go o wspólne zdjęcia, jeden ubrany w kanadyjski dres hokejowy.

“Nie dążymy do władzy, by dominować nad innymi. Przeciwnie – zabiegamy o odporność, dzięki której nikt nie będzie mógł kontrolować naszych otwartych rynków, naruszać naszej suwerenności, zagrażać naszej integralności terytorialnej ani podważać naszych wolności, naszej demokracji, naszych rządów prawa.”

Mark Carney, Parlament Europejski, Strasburg, 17 września 2026.

Von der Leyen zaproponowała z kolei, by obie strony wyszły poza istniejącą umowę o wolnym handlu i zbudowały „Sojusz na rzecz Przyszłości” – wspólną przestrzeń dobrobytu i bezpieczeństwa ekonomicznego. Carney zapowiedział też, że 29–30 października 2026 roku będzie gospodarzem szczytu przywódców UE w Montrealu, na którym strony mają doprecyzować kształt nowej relacji.

Groźba nadciągnęła jeszcze przed przemówieniem: Trump zasugerował, że proponowany układ może być „wrogim aktem”, i zapowiedział bardzo poważne cła na Europę, jeśli uzna jej intencje za nieprzyjazne. Rzeczniczka Komisji Europejskiej odpowiedziała, że wzmocnienie partnerstwa z Kanadą „nie jest wymierzone w nikogo, lecz służy naszej wspólnej sile”. Zapytany o słowa Trumpa, Carney odparł: „Kanadyjczycy są zgodni, że nikt nie będzie nam dyktował, jakim językiem mówimy. Nikt nie będzie narzucał naszej kultury ani z kim możemy zawierać umowy międzynarodowe.” Warto przy tym zauważyć różnicę strategii: podczas gdy Ottawa odpowiedziała na cła Trumpa cłami odwetowymi, Unia dotąd wybierała drogę ustępstw, akceptując cła do 15 procent na większość swojego eksportu do USA – co czyni jej nagłą otwartość wobec Kanady tym bardziej wymowną.

Asymetrie i wątpliwości

Analitycznie rzecz biorąc, przesunięcie jest realne na poziomie instytucjonalnym i zbrojeniowym, lecz pozostaje niedookreślone prawnie i aspiracyjnie na poziomie handlu czy mobilności. Nawet europosłowie nie kryją niepewności co do treści propozycji: według Sandro Goziego z Renew Europe mogłaby ona oznaczać włączenie Carneya w szczyty przywódców UE i regularne spotkania ministrów, ale – jak sam przyznaje – trudno odgadnąć, co dokładnie miała na myśli von der Leyen. Struktura kanadyjskiego eksportu – wciąż zdominowanego przez Stany Zjednoczone – zmienia się wolniej niż deklaracje polityczne, a według doniesień części urzędników unijnych Bruksela nie jest pewna, czy Ottawa traktuje zbliżenie jako cel sam w sobie, czy raczej jako kartę przetargową w negocjacjach z Waszyngtonem. Krytycy w samej Kanadzie wskazują, że Unia rośnie wolniej niż gospodarka USA i nie dysponuje porównywalnym potencjałem militarnym, a bliższa integracja regulacyjna z Brukselą może nałożyć koszty niewspółmierne do korzyści geograficznie odległego rynku. SAFE pozostaje przy tym instrumentem pożyczkowym, nie transferem fiskalnym – udział Kanady jest odpłatny, nie subsydiowany.

Co to znaczy dla europejskiej architektury bezpieczeństwa

Włączenie Kanady do SAFE – obok równoległego wzmacniania integracji przemysłu obronnego Ukrainy w ramach tego samego instrumentu – wpisuje się w szerszy wzorzec: europejska architektura bezpieczeństwa przestaje być prostym układem transatlantyckiego centrum i peryferii, a staje się siecią koalicji o zmiennym, zależnym od zagrożenia składzie. Dodatkowym sygnałem tego kierunku jest zapowiedziana przez von der Leyen „Rada Bezpieczeństwa” z udziałem państw podobnie myślących oraz zapowiedź pogłębionej współpracy z Kanadą i Wielką Brytanią przy ocenie bezpieczeństwa najbardziej zaawansowanych modeli sztucznej inteligencji. Polityka i retoryka administracji Trumpa wyraźnie popychają zarówno Kanadę, jak i UE do wyobrażania sobie świata bez silnego przywództwa amerykańskiego – i do działania zgodnie z tą wizją. Dla Kanady zwrot ku Europie, wymuszony presją Trumpa, jest więc mniej zerwaniem z ładem transatlantyckim, a bardziej próbą dywersyfikacji wewnątrz niego – formą zabezpieczenia się przed sojusznikiem, którego własne zaangażowanie w instytucje tego ładu stało się nieprzewidywalne.

Kolejnym konkretnym krokiem w doprecyzowaniu, czym faktycznie miałoby być „członkostwo stowarzyszone”, ma być szczyt UE–Kanada w Montrealu 29–30 października 2026 roku.